Dost Arabî — Muhyiddîn İbnü'l-Arabî'nin Varlık Haritası

Fütûhât-ı Mekkiyye ve Füsûsu'l-Hikem Okuması

Fütûhât-ı Mekkiyye'yi cilt ve kısım sırasıyla, Dost'un kendi anlatım sırasını izleyerek okumaya çalışıyoruz — bir özet değil, tafsilatlı anlattığı konuların çizimlerle görünür kılınmaya çalışıldığı, süregiden bir okuma. Füsûsu'l-Hikem'i de (Ahmed Avni Konuk'un şerhiyle) aynı yolla, fass fass okuyoruz; bu okumaya Fütûhât'ın ortasında başladık, şimdi Fütûhât'a dönüp onu bitirmeye çalışıyoruz, sonra Füsûs'a devam edeceğiz. İki okuma da yarım; hangisinde nerede olduğumuz ilgili bölümün kendi sayfasında yazıyor.

Dost'u anlamaya çalışıyoruz. Anlamakta zorlanıyoruz. Belki hiç anlayamayacağız — tâ ki ölüm gelene kadar. O güne kadar, kalbimize geldiği gibi yazıyoruz. Yanlış olan ne varsa bizdedir: anlayışımızda, kavrayışımızda. Rabbim, ilmimi artır.

Bir Şiirinden

Dost'un Tercümânü'l-Eşvâk adlı divanındaki bu dizeler, belki de en çok alıntılanan şiiridir — kalbin, sevginin önüne çıkan her sûreti kabul edebilecek bir genişliğe nasıl açılabileceğini anlatıyor gibi okunabilir.

— Tercümânü'l-Eşvâk (İngilizce çeviri: R. A. Nicholson, 1911)

Bir Münâcâtından

Bu satırları okurken, bize kendi durumumuzu tarif ediyor gibi geliyor: bilmeye çalışan ama bilecek bir vücûdu bile kendinden olmayan birinin hâli. Dost burada bir cevap vermiyor; tevhidin kulun elinde olmadığını söyleyip soruyu açık bırakıyor gibi okunabilir.

— Evrâd-ı Üsbûiyye, Pazar günü virdi. Bu metnin tamamı elimizdeki külliyatta yok; iki mısraını Ahmed Avni Konuk'un Tedbîrât-ı İlâhiyye şerhinde (s. 330) ve Füsûsu'l-Hikem şerhinde (c. I, s. 214, 134 nolu dipnot) virdin adıyla birlikte doğrulayabildik. Gerisini bir İngilizce çeviriden aktarıyoruz — yani bu metin bizim için henüz kaynağına kadar takip edilememiş bir okuma. Konuk üçüncü satırda 'ayn-ı ahadiyyet' diyor; İngilizce çeviri bunu 'ahadiyet aynası' diye okumuş, biz Konuk'un lafzına yakın durduk.

Üç Sefer

Bu sitenin taşıdığı imge — "O'ndan geldik, O'na gidiyoruz" — Dost'un kendi tasnifinden geliyor. Ama bizi asıl durduran, üçüncü sefer: hedefi olmayan, çöllerde ve hayretler içinde süren yolculuk. İlk ikisi bir yere varıp yükünü indiriyor; üçüncüsü hiç varmıyor. Bu siteyi de üçüncüsüne benzetmek isteriz — varılacak bir yer olarak değil, sürmekte olan bir sefer olarak.

İlk iki sefer bir hedefe varır ve orada yükünü indirir: biri merkezden çıkıp bir yerde durur, öbürünün hedefi merkezin ta kendisidir. Üçüncüsü — O'nda süren sefer — merkezden açılır ama hiçbir yerde kapanmaz; çizimde ucu bilerek kesik bırakıldı.

— Kitâbü'l-İsfâr an Netâici'l-Esfâr. Bu risale elimizdeki külliyatta yok; Dost'un kendisi Fütûhât'ın üç ayrı yerinde sefer konusunu bu risaleye havale ediyor (93. kısım, 190. bölüm ve XI. cilt). Yani metni doğrudan doğrulayamadık. Buna karşılık aynı fikri, elimizde olan ve doğrulayabildiğimiz bir yerde de buluyoruz: Fütûhât'ın 189. bölümünde Dost, aynı üç edatı — O'ndan / O'na / O'nda — birleştirerek yedi ayrı sülûk tarzı sayıyor; 190. bölümün açılış şiirinde ise "O'nda yolculuk eder, O'na değil… kul hayrete düşmüştür" diyor ve bölümü, yolculuğun hiç bitmediğini söyleyerek kapatıyor. Not: İsmail Hakkı Bursevî'nin Lübbü'l-Lübb'ünde de bir "üç sefer" faslı var, ama tasnifi başkadır — karıştırmamak gerekiyor.

Anlayışımız Nasıl Değişti

Bu site kapandığında bitmiş bir sonuç değil; sürmekte olan bir okuma denemesidir. Zaman zaman önceki anlayışımızın kaynak metni tam okumadan kurduğu bir sonuç olduğunu, kaynağa dönüp dikkatle okuyunca değiştiğini fark ediyoruz -- bazen de tek bir kısımda görünmeyen bir örüntünün, kısımlar birikince yavaş yavaş belirdiğini. İşte bunun beş örneği -- ham araştırma notları değil, bu değişimin damıtılmış, kamuya açık bir özeti.

Kendi İzleme Serilerimiz

Külliyatı okurken bazı kelimeler tekrar tekrar karşımıza çıkıyor -- 'perde', 'ölçü', 'susmak' gibi. Bunları göz ardı etmeyip kaydediyoruz; ama bir kaydı biriktirmek, hepsinin tek bir bütünü anlattığı anlamına gelmiyor. Kuralımız şu: bir dizi beşinci kaydına ulaştığında durup soruyoruz -- bu kayıtların hepsi aynı soruya mı cevap veriyor? Aşağıdaki üç iplik, o soruyu sorduğumuzda ne bulduğumuzun kısa bir özeti -- kapanmış sonuçlar değil, hâlâ izlemekte olduğumuz şeyler.