Kaynaklar

Bu listedeki her kaynak Crossref / arXiv / Stanford Encyclopedia of Philosophy kaydına karşı doğrulandı (başlık, yıl, yazar). Her kaynağın altındaki özet bizim sözlerimizledir; kaynağın kendi metni değildir.

• 't Hooft 1993 — 't Hooft, Dimensional reduction in quantum gravity. arXiv:gr-qc/9310026
  Kısaca ne anlatıyor?

  Soru şu: kütleçekimsel çökme, yani kara delik türü olaylar, kuantum mekaniğinin ilkeleriyle nasıl bağdaştırılır? Yazar, bu bağdaşmanın Planck ölçeğinde dünyamızın 3+1 boyutlu olmadığını gerektirdiğini savunuyor. Ona göre gözlenebilir serbestlik dereceleri, zamanla evrilen iki boyutlu bir kafes üzerinde tanımlı Boole değişkenleri gibi betimlenebilir. Bu sonuca, 'birimsellik', entropi ve sayma argümanlarından başka pek bir şeye dayanmadan varıldığını söylüyor. Yazar hücresel otomatları örnek olarak kullanıp bu boyut indirgenmesinin, model kurmadaki serbestliğimizden daha fazla kısıt getirdiğini savunuyor. Bu bir kuram makalesi; deney değil ve yazarın kendi savı. Ona göre bu yüzden kuantum kara delikler için henüz tam tutarlı bir matematiksel model bulunamadı. İnsanı durduran fikir, üç boyutlu görünen dünyanın bilgisinin iki boyutlu bir yüzeyde tutulabilmesi.

• Aad 2012 — Aad, Observation of a new particle in the search for the Standard Model Higgs boson with the ATLAS detector at the LHC. Phys. Lett. B 716, 1 (ATLAS Collaboration)
  Kısaca ne anlatıyor?

  ATLAS işbirliği, LHC'de 126 GeV civarında yeni bir bozon bildirdi.

  Standart Model'in en son sınanmamış parçası Higgs bozonuydu. ATLAS'ın sorusu, LHC'deki proton-proton çarpışmalarında bu parçacığa uyan bir fazlalığın var olup olmadığıdır.

• Adam 2021 — Adam, Measurement of e+e- momentum and angular distributions from linearly polarized photon collisions. Phys. Rev. Lett. 127, 052302
  Kısaca ne anlatıyor?

  Soru şu: ışık parçacıkları (fotonlar) çarpıştığında madde ve karşıt maddesi doğabilir mi? Bu süreç Breit-Wheeler süreci diye bilinir. Deneyde altın çekirdekleri çok hızlı çarpıştırıldı; çekirdekler çok yüklü olduğundan çevrelerinde olağanüstü güçlü elektromanyetik alanlar var ve bu alanların fotonları birbirine çarpabiliyor. Ekip, bu çarpışmalardan çıkan 6085 elektron-pozitron çifti gözlemledi. Çiftlerin açısal dağılımında belirgin bir dalgalanma ve yönelim bulundu; kütle dağılımı pürüzsüz çıktı, bilinen aracı parçacıkların izi görülmedi. Bu özellikler, doğrusal kutuplanmış fotonların çarpıştığını varsayan kuantum elektrodinamiği hesaplarıyla uyumlu. Yani bu bir deney bulgusu; kuramla uyumu da makalenin kendi tespiti. Insanı durduran yan şu: boşlukta ışıktan madde çiftinin doğması, madde ile ışık arasındaki sınırı yumuşatıyor. Makale ayrıca bulgunun vakumun çift kırılması ve manyetik alan haritalaması için de sonuçları olduğunu söylüyor.

• Adlam 2021 — Adlam, Foundations of Quantum Mechanics. Cambridge University Press (Elements in the Philosophy of Physics)
  Kısaca ne anlatıyor?

  Soru şuydu: kuantum mekaniği yüz yılı aşkın süredir çok başarılı bir kuram olduğu hâlde, neden hâlâ ne söylediği konusunda anlaşılamıyor? Emily Adlam'ın bu kısa kitabı (Cambridge'in Elements dizisinden) kuantum mekaniğinin temellerindeki en şaşırtıcı soruları tanıtıyor ve bunlara verilen başlıca cevapları, her birinin gerektirdiği bedelleri birlikte anlatıyor. Ölçüm problemi, dolanıklık ve Bell teoremi gibi konular tek tek ele alınıyor. Kitap bir yorumu doğru ilan etmiyor; yorumların hangi sorulara nasıl cevap verdiğini ve neyi bıraktığını gösteriyor.

• Aharonov 1959 — Aharonov, Significance of Electromagnetic Potentials in the Quantum Theory. Physical Review 115, 485-491
  Kısaca ne anlatıyor?

  Aharonov ve Bohm, alan sıfır olan bölgede bile vektör potansiyelin yüklü parçacığın girişim deseni üzerinde ölçülebilir bir etkisi olabileceğini gösterdi.

  Makale şu düzeneği düşünüyor: bir elektron demeti ikiye ayrılıyor, uzun ince bir bobinin (solenoidin) iki yanından geçip bir perdede yeniden birleşiyor. Bobinin içinde manyetik alan var, ama dışında yok; yani elektronlar hiçbir manyetik kuvvet hissetmiyor. Buna rağmen bobinin dışında vektör potansiyel sıfır değil.

  Bu özet, kaynağın kendi özetine ulaşamadığımız için yalnız kesin bildiğimiz genel bilgiyle yazıldı; kaynağa bakarak gözden geçirilmelidir.

• Aharonov 1988 — Aharonov, How the result of a measurement of a component of the spin of a spin-1/2 particle can turn out to be 100. Phys. Rev. Lett. 60, 1351
  Kısaca ne anlatıyor?

  Soru: bir parçacığın dönüşünü (spin) ölçtüğümüzde sonuç 'artı yarım' ya da 'eksi yarım' olur. Peki ölçümü çok hafif yapıp, yalnız başta ve sonda belli durumlara sahip parçacıkları seçersek ne çıkar? Yazarlar, böyle bir düzenekte ortalama sonucun sıra dışı bir değer verebildiğini gösterdiler; adına 'zayıf değer' dediler. Makalenin başlığındaki örnek, yarım dönüşlü bir parçacığın dönüş bileşeni için 100 gibi görünen bir değer çıkabileceğini söylüyor. Bu yüzden zayıf değer, olağan ölçüm sonucu gibi okunmaz; seçilmiş bir topluluğun, hafif ölçümle verdiği bir tür ortalamadır. Bu özetteki ayrıntıyı, makalenin ham özetindeki ve başlıktaki bilgiyle sınırladık. Kuramsal bir tanım ve hesaptır; yorumu (bu değer 'gerçek' mi) tartışmalıdır. İnsanı durduran, ölçüm sonucunun olası aralığın çok dışına çıkabilmesi.

• Allen 1938 — Allen, Flow of Liquid Helium II. Nature 141, 75
  Kısaca ne anlatıyor?

  Allen ve Misener, helyum II'nin dar kılcal borulardan akışını ölçtü ve bunun alışılmış viskoz akıştan farklı olduğunu gösterdi.

  Kapitza'nın notuyla aynı sayıda çıkan bu kısa makale, aynı olguya bağımsız bir deneyle yaklaşır. Soru yine şudur: λ-noktasının altındaki sıvı helyum dar bir borudan geçerken nasıl davranıyor?

  Bu özet, kaynağın kendi özetine ulaşamadığımız için yalnız kesin bildiğimiz genel bilgiyle yazıldı; kaynağa bakarak gözden geçirilmelidir.

• Almheiri 2013 — Almheiri, Black holes: complementarity or firewalls?. J. High Energy Phys. 2013(2), 62
  Kısaca ne anlatıyor?

  Almheiri, Marolf, Polchinski ve Sully, üç yaygın varsayımın birlikte doğru olamayacağını savundu ve en 'tutucu' çıkışın ufukta bir ateş duvarı olduğunu söyledi.

  Makale üç ifade ortaya koyar ve hepsinin birlikte doğru olamayacağını söyler. Birincisi, Hawking ışımasının saf bir kuantum durumda olması, yani bilginin korunması. İkincisi, ışımanın taşıdığı bilginin ufka yakın bölgeden çıkması ve ufktan mikroskobik bir uzaklıktan sonra düşük enerjili etkin alan kuramının geçerli olması. Üçüncüsü, içeri düşen gözlemcinin ufukta olağandışı bir şey görmemesi; bu, genel görelilikten gelen denklik ilkesidir.

• Altaie 2009 — Altaie, Re-creation: a possible interpretation of quantum indeterminism. arXiv:0907.3419
  Kısaca ne anlatıyor?

  Makale, kuantum ölçümlerinin neden belirsiz, önceden kestirilemez sonuç verdiğini açıklamaya çalışan başlıca yorumları ele alıyor ve hepsinde bir köşede açık kaldığını savunuyor. Yazar kendi önerisini ortaya koyuyor: fiziksel özellikler sürekli olarak yeniden yaratılıyor olabilir. Yeniden yaratılma hızı, ölçümlerin ne kadar belirlenimli olduğunun ölçüsü sayılıyor. Yazara göre bu bakışla belirsizliklerin varlığı, birlikte ölçülemeyen büyüklüklerin anlamı ve Heisenberg belirsizlik ilkesinin kökeni daha iyi anlaşılıyor. Bu bir deney değil; yazarın kendi önerdiği bir yorum, yani tartışmalı bir zemin. Kuantum belirsizliğini bir 'sürekli yeniden var etme' fikriyle ilişkilendirmesi, onu bu kaynak listesinde ilginç kılıyor.

• Anderson 1933 — Anderson, The positive electron. Phys. Rev. 43, 491
  Kısaca ne anlatıyor?

  Soru şuydu: kozmik ışınların açtığı izler arasında elektrondan başka hafif parçacık var mı? Anderson, içinden geçen yüklü parçacıkların yolunu görünür kılan bir sis odasını (Wilson odası) güçlü bir manyetik alanın içine koyup yaklaşık 1300 fotoğraf çekti. Bunların 15'inde iz, pozitif yüklü bir parçacığa aitti ve kütlesi protonunki kadar büyük olamazdı; enerji kaybı ve iyonlaşmadan yük, protonunkine eşit bulundu. Eğrilikler ve iyonlaşma kütlenin elektron kütlesinin yirmi katından az olmasını gerektiriyordu. Anderson bu parçacıklara pozitron adını verdi ve izlerin başka izlerle gruplar hâlinde göründüğünü, bu yüzden atom çekirdeklerinden fırlatılan ikincil parçacıklar olması gerektiğini yazdı. Bulgu, elektronun karşıt yüklü bir ikizinin gerçekten var olduğunu gösterdiği için insanı durduruyor.

• Anderson 1995 — Anderson, Observation of Bose-Einstein Condensation in a Dilute Atomic Vapor. Science 269, 198-201
  Kısaca ne anlatıyor?

  Anderson ve arkadaşları, rubidyum atomlarından oluşan seyreltik bir buharda Bose-Einstein yoğunlaşmasını gözlemledi.

  Einstein'ın 1925 civarında öngördüğü yoğunlaşma, onlarca yıl boyunca doğrudan gözlenemedi. Seyreltik bir atom gazında bunun için çok düşük sıcaklığa ulaşmak gerekiyor: sıcaklık, atomlar arası ortalama uzaklık ile atomun kuantum dalga boyu yaklaşık aynı olacak kadar düşmeli.

  Bu özet, kaynağın kendi özetine ulaşamadığımız için yalnız kesin bildiğimiz genel bilgiyle yazıldı; kaynağa bakarak gözden geçirilmelidir.

• Arndt 1999 — Arndt, Wave-particle duality of C60 molecules. Nature 401, 680
  Kısaca ne anlatıyor?

  Soru şuydu: dalga gibi davranmak yalnız elektron ve foton gibi küçük şeylere mi mahsus, yoksa epeyce iri bir molekül de yapabilir mi? Ekip, altmış karbon atomundan oluşan futbol topu biçimli C60 moleküllerini ince bir ızgaradan geçirdi ve arkadaki perdede nereye düştüklerine baktı. Moleküller tek tek, parçacık gibi bir noktaya çarptı; ama çok sayıda çarpma birikince perdede dalgaya özgü girişim deseni, yani açık-koyu bantlar belirdi. Bu bir deney bulgusudur ve tartışma götürmez. Durduran yan şu: her molekül ızgaranın tek bir deliğinden geçmiş gibi değil, desen ancak her biri 'birden fazla yoldan' geçmiş gibi hesaplanınca çıkıyor. Bunun ne anlama geldiği, yani molekülün gerçekte ne yaptığı, yorum meselesidir ve kuramcılar hâlâ ayrışıyor. Makale yalnızca desenin varlığını ve beklenen dalga hesabıyla uyumunu gösterir.

• Arute 2019 — Arute, Quantum supremacy using a programmable superconducting processor. Nature 574, 505–510
  Kısaca ne anlatıyor?

  53 kübitlik süperiletken Sycamore işlemcisinde rastgele devre örneklemesi yaparak kuantum üstünlüğü iddia eden Google makalesi.

  Makale, kuantum bilgisayarların belirli görevleri klasik bilgisayarlardan üstel olarak hızlı yapabileceği vaadinin deneysel bir sınaması olarak sunulur. Zorluk, yüksek doğrulukla çalışan ve çok büyük bir hesap uzayında kuantum algoritmaları çalıştırabilen bir işlemci kurmaktır.

• Aspect 1982 — Aspect, Experimental test of Bell's inequalities using time-varying analyzers. Phys. Rev. Lett. 49, 1804
  Kısaca ne anlatıyor?

  Einstein, Podolsky ve Rosen 'yerel' bir doğa bekliyordu: ayrı yerdeki iki şeyin birbirine anında etkisi olmamalı. John Bell 1964'te bunu sınanabilir bir eşitsizliğe çevirdi. Alain Aspect ve arkadaşları, iki foton çiftinin kutuplanışlarını ölçtü; ölçüm yönünü, fotonlar yoldayken çok hızlı değiştirerek, iki ölçüm arasında ışık hızıyla haberleşme olasılığını kapatmaya çalıştı. Sonuç kuantum kuramının öngörüsüyle uyuştu ve Bell eşitsizliğini yaklaşık beş standart sapmayla aştı. Bu bir deneydir. Durduran şey şu: ayrı ölçülen iki şeyin ilişkileri, yerel bir 'gizli plan' ile açıklanamıyor. Bunun neye işaret ettiği (yerel olmayan etki mi, gerçekliğin başka bir tarifi mi) yorum konusudur ve tartışmalıdır.

• Bailey 1977 — Bailey, Measurements of relativistic time dilation for positive and negative muons in a circular orbit. Nature 268, 301
  Kısaca ne anlatıyor?

  Soru şuydu: hızla hareket eden bir saat gerçekten yavaş mı işler? Bailey ve arkadaşları, CERN'de bir müon depolama halkasında müonları ışık hızına çok yakın bir hızla dairesel yörüngede dolaştırdı ve bozunana dek ne kadar yaşadıklarını ölçtü. Müon çok kısa ömürlü bir parçacık olduğu için kendi başına bir saat işlevi görür. Hareketli müonlar durağan müonlardan belirgin biçimde uzun yaşadı ve uzama özel görelilikteki zaman genişlemesi öngörüsüyle uyum gösterdi. Bulgu, zaman genişlemesinin bir hesap yöntemi değil ölçülebilir bir olgu olduğunu gösterdiği için insanı durduruyor. Elimizde makalenin kendi özeti yok; burada bilinen genel çerçeve verildi.

  Bu özet, kaynağın kendi özetine ulaşamadığımız için yalnız kesin bildiğimiz genel bilgiyle yazıldı; kaynağa bakarak gözden geçirilmelidir.

• Bardeen 1957 — Bardeen, Theory of Superconductivity. Phys. Rev. 108, 1175
  Kısaca ne anlatıyor?

  Bardeen, Cooper ve Schrieffer, süperiletkenlik için elektronlardan yola çıkan ilk mikroskobik kuramı verdi.

  Bazı metaller, kritik bir sıcaklığın altında elektrik direncini tümüyle yitirir ve manyetik alanı içlerinden dışarı iter. 1957'ye kadar bu olgular gözlenmişti, fakat elektronların nasıl böyle bir düzen kurduğu bilinmiyordu. Soru şuydu: birbirini iten elektronlar nasıl olup da sürtünmesiz akabilen toplu bir hâl kurar?

  Bu özet, kaynağın kendi özetine ulaşamadığımız için yalnız kesin bildiğimiz genel bilgiyle yazıldı; kaynağa bakarak gözden geçirilmelidir.

• Bekenstein 1973 — Bekenstein, Black Holes and Entropy. Phys. Rev. D 7, 2333
  Kısaca ne anlatıyor?

  Bekenstein, kara deliğin entropisinin olay ufkunun alanıyla orantılı olduğunu ve genelleştirilmiş bir ikinci yasanın bu entropiyi de içermesi gerektiğini savundu.

  Fizikçiler kara deliklerin dış gözlemciye üç büyüklükle (kütle, dönme, yük) göründüğünü biliyordu. Bu, kara deliğe giren dağınık, ayrıntılı bilginin dışarıdan okunamadığı anlamına gelir. Bekenstein şu soruyu sordu: sıcak bir cismi kara deliğe atınca onun entropisi yok olursa, ikinci yasa çiğnenmez mi?

  Bu özet, kaynağın kendi özetine ulaşamadığımız için yalnız kesin bildiğimiz genel bilgiyle yazıldı; kaynağa bakarak gözden geçirilmelidir.

• Bell 1964 — Bell, On the Einstein Podolsky Rosen paradox. Physics 1, 195
  Kısaca ne anlatıyor?

  Einstein, Podolsky ve Rosen 1935'te şunu sormuştu: kuantum kuramı eksik olabilir mi, yani ölçümden önce de bir şeylerin belirli olduğu, kuramın onu söylemediği bir derinlik var mı? Bell bu soruyu sınanabilir hâle getirdi. Birbirine bağlı iki parçacığı uzak yerlerde ölçtüğümüzü düşünün. Her parçacığın sonucunu önceden belirleyen ve uzaktan etkilenmeyen 'yerel' bir gizli düzen varsa, iki ölçüm sonucunun ilişkisi belli bir sınırı aşamaz. Bell bu sınırı bir eşitsizlikle yazdı; kuantum kuramının öngörüleri bazı ölçüm ayarlarında bu sınırı aşıyor. Yani kuantum sonuçlarını, yerel ve önceden belirli değerlerle açıklayan bir kuram kurulamıyor. Bu kuramsal bir sonuçtur; sınama deneyleri sonradan yapıldı ve kuantum öngörüsünü tutturdu. Yorum tarafı açık: sonucun neyi bıraktığı (yereli mi, önceden belirliliği mi) hâlâ tartışılır.

• Bennett 1982 — Bennett, The thermodynamics of computation—a review. Int. J. Theor. Phys. 21, 905
  Kısaca ne anlatıyor?

  Bennett, hesaplamanın termodinamiğini derledi ve Maxwell cini bilmecesini bilgi silme maliyeti üzerinden çözen görüşü açıkça anlattı.

  Bu makale yeni bir deney ya da kuantum modeli sunmaz; bir derlemedir. Sorusu şudur: bir hesaplama en az ne kadar enerji harcamak zorundadır?

  Bu özet, kaynağın kendi özetine ulaşamadığımız için yalnız kesin bildiğimiz genel bilgiyle yazıldı; kaynağa bakarak gözden geçirilmelidir.

• Bennett 1984 — Bennett, Quantum cryptography: Public key distribution and coin tossing. IEEE Int. Conf. on Computers, Systems and Signal Processing, Bangalore, 1984; yeniden basım: Theoretical Computer Science 560 (2014) 7–11
  Kısaca ne anlatıyor?

  Polarize fotonlarla gizli anahtar dağıtımını (BB84 protokolü) ve kuantum yazı-tura atmayı öneren yazı.

  Yazının çıkış noktası şudur: polarize fotonlar gibi temel kuantum sistemleriyle sayısal bilgi taşındığında, belirsizlik ilkesi, geleneksel ortamlarda olmayan kriptografik olanaklar doğurur. Özellikle, ölçüm sistemi bozduğu için, iletim kanalını dinleyen biri yüksek olasılıkla fark edilir.

• Bennett 1993 — Bennett, Teleporting an unknown quantum state via dual classical and Einstein-Podolsky-Rosen channels. Phys. Rev. Lett. 70, 1895
  Kısaca ne anlatıyor?

  Işınlama, bir nesnenin kendisini değil, bilgisini göndermektir. Bennett ve arkadaşlarının önerisi şöyle işler: Alice ve Bob önceden dolanık bir parçacık çifti paylaşır. Alice, ışınlamak istediği bilinmeyen durumdaki parçacıkla kendi parçacığına birlikte bir ölçüm yapar; bu ölçüm asıl durumu yok eder ama iki bitlik sıradan bir sonuç verir. Alice bu sonucu telefon ya da mektup gibi olağan bir yolla Bob'a bildirir. Bob da elindeki dolanık parçacığa sonuca göre bir düzeltme uygulayınca, orijinal durumun birebir kopyasını elde eder. Bu bir kuram önerisidir, sonradan deneylerle gerçekleştirildi. Hiçbir şey ışıktan hızlı gitmez, çünkü sıradan haber ışık hızını geçemez; kopyalama da olmaz, çünkü orijinal yok olur. Durduran şey, bilginin yarısının dolanıklıkla, yarısının sıradan kanalla taşınmasıdır.

• Bennett 1996 — Bennett, Concentrating partial entanglement by local operations. Physical Review A 53, 2046–2052
  Kısaca ne anlatıyor?

  Paylaşılan saf, kısmen dolaşık çiftlerin yerel işlemlerle tam dolaşık çiftlere dönüştürülebileceğini ve oranın entropiyle belirlendiğini gösteren yazı.

  Soru şudur: iki uzak gözlemcinin elinde aynı kısmen dolaşık parçacık çiftlerinden çok sayıda varsa, yalnızca kendi parçacıklarına yerel işlemler uygulayıp birbirleriyle klasik biçimde konuşarak bu dolaşıklığı daha az sayıda, ama tam dolaşık (EPR "tekli") çiftte toplayabilirler mi?

• Bennett 1996 — Bennett, Mixed-state entanglement and quantum error correction. Physical Review A 54, 3824–3851
  Kısaca ne anlatıyor?

  Gürültülü bir kanaldan kuantum durum göndermenin, karışık dolaşık durumlardan tam dolaşıklık ayıklamayla eşdeğer olduğunu gösteren yazı.

  Bu yazı, dolaşıklığın gürültüyle karıştığı durumlarda ne yapılabileceğini inceler. İki koruma yolu karşılaştırılır: dolaşıklık saflaştırma (iki tarafın elindeki karışık durumdan az sayıda tam dolaşık çift ayıklamak) ve kuantum hata düzeltici kodlar (gürültülü bir kanaldan keyfî bir kuantum durumu bozulmadan göndermek).

• Bernstein 1993 — Bernstein, Quantum complexity theory. Proc. 25th Annual ACM Symposium on Theory of Computing (STOC '93), 11–20; tam sürüm: SIAM J. Comput. 26 (1997) 1411–1473
  Kısaca ne anlatıyor?

  Kuantum Turing makinelerinin karmaşıklık kuramını kuran ve BQP sınıfını klasik sınıflarla ilişkilendiren yazı.

  Yazı, kuantum hesaplamayı karmaşıklık kuramı açısından inceler. Birinci sonuç, Deutsch'un kuantum Turing makinesi modelinde verimli bir evrensel kuantum Turing makinesinin var olduğudur. Yazarlar bu yapının klasik karşılığından çok daha karmaşık olduğunu belirtir; döngü, dallanma ve bileşim gibi basit ilkelerin bile kuantum bağlamda zahmetli olduğunu gösterirler.

• Berry 1977 — Berry, Level clustering in the regular spectrum. Proceedings of the Royal Society A 356, 375-394
  Kısaca ne anlatıyor?

  Düzenli (kaotik olmayan) sistemlerde düzey aralıklarının rastgele (Poisson) dağıldığını öne süren makale; karşıt durumu gösterir.

  Berry ve Tabor, klasik hareketin düzenli olduğu sistemleri inceler. f boyutlu böyle bir sistemde her enerji düzeyi f kuantum sayısıyla etiketlenir ve bu sayılar klasik hareketin f sabitinden gelir. Çok farklı kuantum sayılarına sahip düzeyler benzer enerjilere düşebilir.

• Berry 1984 — Berry, Quantal phase factors accompanying adiabatic changes. Proceedings of the Royal Society A 392, 45-57
  Kısaca ne anlatıyor?

  Berry, yavaşça döndürülen bir kuantum sistemin, olağan zamansal fazın yanında geometrik bir faz da kazandığını gösterdi.

  Makale, Hamilton işlecindeki parametrelerin yavaşça değiştirildiği ve döngüsel bir yoldan başlangıca döndürüldüğü bir sistemi ele alıyor. Başlangıçta bir özdurumda olan sistem, yavaşlık koşulu sağlandıkça aynı özdurumun izini sürüyor. Bilinen, zamanla biriken "dinamik" faza ek olarak sistemin başka bir faz kazandığı gösteriliyor.

• Binnig 1982 — Binnig, Tunneling through a controllable vacuum gap. Appl. Phys. Lett. 40, 178
  Kısaca ne anlatıyor?

  Kuantum fiziğinde bir parçacık, aşamayacağı gibi görünen bir engelin öbür yanına geçebilir; buna tünelleme denir. Binnig ve arkadaşları iki metal yüzey arasında boşluk bırakıp aralarındaki akımı ölçtüler ve boşluğu kontrollü olarak değiştirebildiler. Önceki denemelerde araya yalıtkan bir katman konurdu; burada ilk kez ayarlanabilir bir 'boşluk' üzerinden tünelleme görüldü. Bulgu: akıma karşı direnç, boşluk genişledikçe üstel olarak artıyor; yani aralık biraz açılınca akım hızla azalıyor. Bu bir deneydir; kuramsal olarak önceden beklenen davranışın boşlukta gözlenmesidir. Bu düzenek, daha sonra yüzeylerdeki tek tek atomları görmeyi sağlayan taramalı tünelleme mikroskobunun temel dayanağı oldu. Neden durduruyor: klasik düşünceyle geçilemeyecek bir engelin ötesine, ölçülebilir bir olasılıkla geçilebiliyor.

• Bohigas 1984 — Bohigas, Characterization of Chaotic Quantum Spectra and Universality of Level Fluctuation Laws. Physical Review Letters 52, 1-4
  Kısaca ne anlatıyor?

  Kaotik kuantum spektrumlarının düzey dalgalanmalarının evrensel olduğunu öne süren makale.

  Bohigas, Giannoni ve Schmit, klasik olarak kaotik bir sistemin kuantum enerji düzeylerinin istatistiğini inceler. Bir kuantum sisteminin düzeyleri bir cetvel üzerindeki noktalar gibidir; asıl soru, komşu düzeyler arasındaki aralıkların nasıl dağıldığıdır.

  Bu özet, kaynağın kendi özetine ulaşamadığımız için yalnız kesin bildiğimiz genel bilgiyle yazıldı; kaynağa bakarak gözden geçirilmelidir.

• Bohm 1952 — Bohm, A suggested interpretation of the quantum theory in terms of hidden variables. I. Phys. Rev. 85, 166
  Kısaca ne anlatıyor?

  Olağan kuantum anlatımında bir parçacığın hâli yalnızca bir dalga fonksiyonuyla belirtilir ve ölçüm sonuçları için yalnızca olasılık verilir. Bohm şunu sordu: bu anlatım 'eksiksiz' mi, yoksa şimdilik göremediğimiz 'gizli değişkenler' mi var? Önerdiği resimde her parçacığın her zaman belirli bir konumu vardır; bu konumu, dalga fonksiyonunun yönlendirdiği, 'kılavuz dalga' biçiminde bir etki izler. Makale bunun, olağan kuramın yaptığı bütün öngörüleri aynen verdiğini gösterir; yani bu bir deney değil, bir yorum önerisidir ve aynı deneylerle ayırt edilemez. Bu resim sürekli ve belirli bir betimlemeye izin verir, ama bir bedeli vardır: uzaktaki parçacıkları anında bağlayan, yani yerel olmayan bir yapı gerekir. Sonuç olarak makale, kuantum kuramının tek bir okunuşu olmadığını göstermesi bakımından durdurur. Hangi yorumun doğru olduğu, bugün de açık bir tartışmadır.

• Bohr 1913 — Bohr, On the constitution of atoms and molecules. Phil. Mag. 26, 1
  Kısaca ne anlatıyor?

  Bohr, hidrojen atomunu belirli enerji düzeylerine sahip bir sistem olarak ele alır ve yayılan ışığın bu düzeyler arası farklarla belirlendiğini önerir.

  Rutherford'un atom modeline göre atom, küçük bir çekirdek ve onun etrafında dolanan elektronlardan oluşur. Klasik elektrodinamik, dolanan bir yükün sürekli ışıma yaparak enerji kaybedip çekirdeğe çökmesini gerektirir. Oysa atomlar kararlıdır ve gazların yaydığı ışık, belirli frekanslarda keskin çizgiler hâlinde gelir.

  Bu özet, kaynağın kendi özetine ulaşamadığımız için yalnız kesin bildiğimiz genel bilgiyle yazıldı; kaynağa bakarak gözden geçirilmelidir.

• Bohr 1928 — Bohr, The Quantum Postulate and the Recent Development of Atomic Theory. Nature 121, 580-590
  Kısaca ne anlatıyor?

  Bohr, İtalya'nın Como kentindeki 1927 konuşmasında kuantum postülatını ve tamamlayıcılık fikrini ilk kez açıkladı (Nature 121, 580).

  Bu yazı, Bohr'un Eylül 1927'de Como'daki bir kongrede yaptığı konuşmanın basılı hâlidir. Bohr'un sorusu, atom düzeyindeki olayları anlatırken klasik fiziğin kavramlarını (konum, momentum, enerji, dalga, parçacık) nasıl kullanacağımızdır.

• Bohr 1935 — Bohr, Can Quantum-Mechanical Description of Physical Reality be Considered Complete?. Phys. Rev. 48, 696-702
  Kısaca ne anlatıyor?

  Bohr, Einstein, Podolsky ve Rosen'in kuantum betimlemesinin eksik olduğu iddiasına aynı başlıkla yanıt verdi (Phys. Rev. 48, 696).

  Bohr'un yanıtı, EPR makalesinin çıkışından kısa süre sonra aynı dergide ve aynı başlıkla yayımlandı. EPR'nin sorusu şuydu: bir sistemi hiç rahatsız etmeden, ölçümle onun bir fiziksel niceliğinin değerini kesinlikle tahmin edebiliyorsak, o niceliğe karşılık gelen bir gerçeklik vardır. Bu ölçüt kabul edilirse, birbirinden uzaklaşmış iki parçacığın arasında kurulan bir bağ, kuantum betimlemesini eksik gösterir.

• Bohr 2007 — Bohr, Niels Bohr. "Anyone who is not shocked by quantum theory has not understood it." Barad 2007, s. 254 aktarıyor; kesin kaynağı belirsiz, varyantları var
  Kısaca ne anlatıyor?

  Bu bir makale değil, Niels Bohr'a atfedilen bir söz: kuantum kuramı karşısında şaşırmayan onu anlamamıştır. Sözü Barad (2007) aktarıyor; kaynağı Wikiquote üzerinden gelen ikinci el bir aktarımdır ve kesin kaynağı sabit değildir, değişik söyleniş biçimleri vardır. Bu yüzden atfın Bohr'a ait olduğu doğrulanmış değildir; onu Bohr'un kesin sözü olarak değil, ona atfedilen bir söz olarak anıyoruz. Söz bir deney ya da kuram değil, kuantum fiziğiyle uğraşanların sık dile getirdiği bir duruşu özetler.

  Bu özet, kaynağın kendi özetine ulaşamadığımız için yalnız kesin bildiğimiz genel bilgiyle yazıldı; kaynağa bakarak gözden geçirilmelidir.

• Born 1926 — Born, Zur Quantenmechanik der Stoßvorgänge. Z. Phys. 37, 863
  Kısaca ne anlatıyor?

  Born, bir parçacığın atoma çarpıp saçılması problemini dalga mekaniğiyle işledi ve dalga fonksiyonunun karesinin olasılık verdiğini önerdi (Z. Phys. 37, 863).

  Born'un makalesi saçılma, yani bir parçacık demetinin bir atoma çarpıp çeşitli yönlere dağılması üzerinedir. Schrödinger'in dalga mekaniği o güne dek atomun içindeki durağan hâller için kullanılmıştı; Born, aynı denklemin serbest uçup bir engele çarpan parçacıkları da anlatıp anlatamayacağını sordu.

  Bu özet, kaynağın kendi özetine ulaşamadığımız için yalnız kesin bildiğimiz genel bilgiyle yazıldı; kaynağa bakarak gözden geçirilmelidir.

• Bose 1924 — Bose, Plancks Gesetz und Lichtquantenhypothese. Zeitschrift für Physik 26, 178-181
  Kısaca ne anlatıyor?

  Bose, Planck'ın ışıma yasasını klasik elektrodinamiğe başvurmadan, foton hâllerini sayarak türetti.

  Planck, 1900'de ısıl ışımanın spektrumu için deneye uyan bir yasa önermişti, ama o zamana kadarki türetmeler yasanın bir kısmında klasik elektrodinamiğe de başvuruyordu. Bose'un sorusu şuydu: yasayı yalnızca ışık kuantumlarını sayan bir argümanla elde edebilir miyiz?

• Bousso 2002 — Bousso, The holographic principle. Rev. Mod. Phys. 74, 825
  Kısaca ne anlatıyor?

  Soru: belli bir uzay bölgesine ne kadar bilgi sığar? Kara delikleri inceleyen fizikçiler şaşırtıcı bir şeye vardı: bir bölgenin taşıyabileceği bilgi, hacmine göre değil, onu saran yüzeyin alanına göre sınırlanıyor. Makaleye göre bu sınır metrekare başına yaklaşık 1,4 çarpı 10 üzeri 69 bit. Yazar bu sınırın nasıl bulunduğunu, kara deliklerin kuantum özelliklerinin buradaki rolünü ve 'ışık levhaları' denen bir kurguyla hangi bölgelere uygulanabileceğini anlatıyor; sınırın pek çok örnekte denendiğini söylüyor. Bu bir kuram incelemesidir, doğrudan ölçüm değildir. Yazarın açıkça belirttiği yan: geometri ile bilgi arasındaki bu ilişkinin nedeni henüz açıklanmış değil. 'Holografik ilke' adı verilen düşünce, bunun kökünün uzay-zaman ve madde için birleşik bir kuramın serbestlik derecelerinde olduğunu öne sürüyor, ama bu bir öneri. İnsanı durduran, hacmin değil yüzeyin belirleyici olması.

• Bousso 2011 — Bousso, The multiverse interpretation of quantum mechanics. Phys. Rev. D 85, 045007
  Kısaca ne anlatıyor?

  Bousso ve arkadaşı iki ayrı 'çok' fikrinin, yani kuantum mekaniğindeki çok dünyalar ile kozmolojideki çoklu evrenin, aslında aynı şey olabileceğini savunur. Çıkış noktaları, ölçüm sonrası dalga fonksiyonunun 'çökmesinin' modern karşılığı olan dekoheransın, hangi serbestlik derecelerini 'çevre' saydığımıza bağlı olmasıdır. Yazarlar, bir ölçüm olayının nedensel olarak erişebildiği bölgeyi (nedensel elmas) esas alınca, bu bölgenin sınırının çevreyi doğal biçimde belirlediğini öne sürer. Kuantum öngörülerinin olasılıklarını tam anlamıyla doğrulayabilmek için sonsuz sayıda özdeş deney yapılabilmesi ve her sonucun kesin olması gerektiğini ileri sürerler. Sonlu yüzeyli elmaslarda holografik entropi sınırları bunu imkânsız kılar; bu yüzden böyle bir tam doğrulama ancak belirli, sonsuz uzantılı bölgelerde ('şapkalar') mümkün olabilir. Bu bir öneridir, ölçülmüş bir bulgu değildir. Dikkat çeken yan, ölçümün kesinliği gibi gündelik bir soruyu, evrenin geometrisiyle aynı çerçevede düşünmeye zorlamasıdır.

• Bouwmeester 1997 — Bouwmeester, Experimental quantum teleportation. Nature 390, 575
  Kısaca ne anlatıyor?

  Bir kuantum durumunu başka yere 'göndermek' mümkün mü? Bouwmeester ve arkadaşları, bir fotonun kutuplanma durumunu, o fotonu fiziksel olarak taşımadan başka bir fotonda yeniden kurdu (kuantum ışınlama). Bunun için iki fotonu dolanık hâle getirdiler; gönderici taraf özel bir ortak ölçüm yaptı ve sonucu klasik bir kanalla iletti; alıcıda bu bilgiye göre durum yeniden oluştu. Orijinal durum bu süreçte yok olur. Bu bir deneydir. Durduran yan, hâlin tüm bilgisinin ışık hızından hızlı olmayan bir haberleşmeyle başka yerde yeniden belirmesidir. Bunun neden 'madde ışınlanıyor' anlamına gelmediği, yani yalnız durumun aktarıldığı önemlidir.

• Brunner 2014 — Brunner, Bell nonlocality. Rev. Mod. Phys. 86, 419
  Kısaca ne anlatıyor?

  Bell'in 1964'te gösterdiği şey, kuantum kuramının sonuçlarının hiçbir yerel kuramla açıklanamayacağıydı: iki uzak parçacığın ölçüm sonuçları arasındaki ilişki, her birinin sonucunu önceden belirleyen ve uzaktan etkilenmeyen bir düzenle verilebilecek ilişkiden daha güçlü olabiliyor. Bu makale yeni bir deney bildirmiyor; bir derleme. Son yirmi yılda bu konunun, özellikle kuantum bilgi bilimi sayesinde, kendi başına bir alan hâline geldiğini anlatıyor: ilişkinin nasıl tanımlandığı, nasıl ölçüldüğü, hangi araçlarla incelendiği. Bu 'yerel olmama'nın bilgi işlemede somut kullanımlarının da bulunduğunu belirtiyor. Okura düşen: deneyle kesinleşmiş kısım (eşitsizliklerin aşıldığı) ile yorum kısmı (bunun ne demek olduğu) birbirinden ayrı tutulmalı. Derleme, kuramın matematiğini ve çeşitli yorum seçeneklerini sıralıyor.

• Budroni 2022 — Budroni, Kochen-Specker contextuality. Rev. Mod. Phys. 94, 045007
  Kısaca ne anlatıyor?

  Soru şuydu: kuantum kuramı, bir ölçümün sonucunun, onunla birlikte yapılabilen öbür ölçümlerden bağımsız olduğunu söyleyen klasik modellerle bağdaşıyor mu? Kochen–Specker teoremi bunun cevabını veriyor: bağdaşmıyor. Bir sistemin her ölçümü için ölçümden önce belirli ve bağlamdan bağımsız bir değer atamaya çalışırsanız, bazı ölçüm kümelerinde çelişkiye düşersiniz. Bu derleme makalesi (hakemli bir dergide yayımlanmış bir inceleme) teoremi, çeşitli biçimlerini, deneysel sınamalarını ve kuantum bilgi uygulamalarını (örneğin kuantum hesaplamada bağlamsallığın bir kaynak olarak kullanılması) topluyor. İnsanı durduran yan şu: sonuç, ölçülen niteliğin ölçümden önce kendi başına belirli olmadığını değil, yalnızca bağlamdan bağımsız bir değer atamanın mümkün olmadığını söylüyor; hangisinin bırakılacağı yoruma bağlı.

• Busch 2014 — Busch, Colloquium: Quantum root-mean-square error and measurement uncertainty relations. Rev. Mod. Phys. 86, 1261
  Kısaca ne anlatıyor?

  Heisenberg belirsizlik ilkesi çoğu zaman 'bir şeyi ölçerken ona dokunur, onu bozarız' diye anlatılır. Bu makale, o anlatımın iki ayrı şeyi birbirine karıştırdığını gösteriyor: ölçümün hatası ve ölçümün sistemi bozması. Yazarlar 'hata'yı ölçmenin iki ayrı yolunu inceliyor. Birinde iki büyüklük birlikte ölçülmeye çalışılır ve aradaki fark bakılır; öbüründe iki ayrı ölçüm turundan çıkan dağılımlar karşılaştırılır. Sonuç, yıllardır süren bir tartışmayı sakinleştiriyor: Heisenberg'in ilk ifadesi bazı durumlarda sandığımız biçimde geçerli değil, ama 'bilgi ile bozma arasında bir bedel var' fikri başka, daha dikkatli bir biçimde ayakta kalıyor. Yani bu bir kuram ve tanım çalışması; deney sonucu değil. İnsanı durduran şey, kuantum fiziğinin en çok tekrarlanan cümlesinin bile dikkatle okununca bir tanım meselesine dönüşmesi.

• Casimir 1948 — Casimir, On the attraction between two perfectly conducting plates. Proc. K. Ned. Akad. Wet. B51, 793
  Kısaca ne anlatıyor?

  Casimir, iki mükemmel iletken paralel plaka arasındaki çekim kuvvetini vakumun sıfır noktası enerjisinden hesapladı.

  Casimir, birbirine paralel iki yüksüz, mükemmel iletken plakanın boşlukta nasıl davrandığını sorar. Klasik elektrodinamikte aralarında hiçbir kuvvet beklenmez. Casimir ise elektromanyetik alanın plakalar arasındaki izinli kiplerini sayar: iletken yüzeylerde alanın sınır koşulları, yalnızca belirli dalga boylarının plakaların arasına sığmasına izin verir. Dışarıda böyle bir sınırlama yoktur.

  Bu özet, kaynağın kendi özetine ulaşamadığımız için yalnız kesin bildiğimiz genel bilgiyle yazıldı; kaynağa bakarak gözden geçirilmelidir.

• Chatrchyan 2012 — Chatrchyan, Observation of a new boson at a mass of 125 GeV with the CMS experiment at the LHC. Phys. Lett. B 716, 30 (CMS Collaboration)
  Kısaca ne anlatıyor?

  CMS işbirliği, aynı dönemde bağımsız olarak 125 GeV civarında yeni bir bozon bildirdi.

  ATLAS'la aynı soruyu soran ikinci deney olan CMS, LHC'deki Kompakt Müon Selenoidi dedektörüyle çalışır. Verisi 7 TeV'de yaklaşık 5,1 fb⁻¹ ve 8 TeV'de yaklaşık 5,3 fb⁻¹'dir.

• Chou 2010 — Chou, Optical Clocks and Relativity. Science 329, 1630
  Kısaca ne anlatıyor?

  Görelilik kuramı, saatlerin hızının hareketle ve yerçekimiyle değiştiğini söyler. Bunu uzun süre ışık hızına yakın hızlarda ya da uydularda görmek gerekiyordu. Chou ve arkadaşları, aşırı duyarlı optik atom saatleri kullanarak bu etkilerin yer üstünde, gündelik ölçekte de ölçülebildiğini gösterdi: saniyede birkaç metre hızla hareket eden bir saat daha yavaş işliyor, bir metre kadar yükseğe konan saat de farklı hızda ilerliyor. Bu bir deneydir ve görelilik öngörüleriyle uyumlu çıkmıştır. Makalenin kendisi yorumdan çok ölçüme dayanır. İnsanı durduran, 'zaman herkes için aynı akar' sezgimizin, bir metrelik yükseklik farkında bile ölçülebilir biçimde bozulmasıdır. Burada kullandığımız ayrıntılar yalnız yayın özetindeki bilgilerdir.

• Ciampini 2018 — Ciampini, Experimental signature of quantum Darwinism in photonic cluster states. Physical Review A 98, 020101
  Kısaca ne anlatıyor?

  Quantum Darwinism'in izlerini ilk kez fotonlarla kurulan küçük bir ‘çevre’ modelinde ölçen deney.

  Önceki iki çalışma kuramdı; bu makale ise deneydir. Ekip, ‘çevre’nin birkaç foton parçasından oluştuğu bir sistemi laboratuvarda kurar. Kullandıkları kaynak, fotonların polarizasyonunu ve yol bilgisini aynı anda dolaşık hâle getiren hiperdolaşık bir kaynaktır; dolaşık fotonlar bir ‘graf durumu’ (cluster durumu) oluşturur, yani bir ağ gibi birbirine bağlı çok parçalı bir durumdur.

• Clauser 1969 — Clauser, Proposed experiment to test local hidden-variable theories. Phys. Rev. Lett. 23, 880
  Kısaca ne anlatıyor?

  Einstein ve arkadaşları, kuantum kuramının eksik olabileceğini, parçacıkların ölçümden önce de belirli özellikler taşıdığını ve uzaktaki ölçümlerin birbirini anında etkilemediğini düşünüyordu (yerel gizli değişkenler fikri). Bell 1964'te bu görüşün ölçülebilir bir sınırı olduğunu göstermişti. Clauser, Horne, Shimony ve Holt bu makalede aynı fikri gerçek laboratuvarda yapılabilecek bir biçime soktular: iki foton, ayrı yerlerde, farklı yönlere ayarlı süzgeçlerden geçirilir ve sonuçların uyumu sayılır. Yerel gizli değişkenli herhangi bir kuramın bu uyum sayısı için bir üst sınırı vardır; kuantum mekaniği ise bu sınırı aşan bir sayı öngörür. Makale bir deney önerisidir, sonuç bildirmez; fikir şu ki doğa hangisini seçiyorsa deneyle görülebilir. İnsanı durduran, bu sorunun felsefe olmaktan çıkıp ölçülebilir hâle gelmesidir. Deneyler sonradan çoğunlukla kuantum tarafını destekledi; bunun ne anlama geldiği ise hâlâ yoruma açıktır.

• Crooks 1999 — Crooks, Entropy production fluctuation theorem and the nonequilibrium work relation for free energy differences. Phys. Rev. E 60, 2721
  Kısaca ne anlatıyor?

  Crooks, daha genel bir dalgalanma teoremi türetti ve Jarzynski eşitliğini onun bir sonucu olarak kısaca ispatladı.

  Denge dışı süreçler için bilinen kesin ilişkiler azdır. Biri, entropi üretiminin dağılımına koşul koyan dalgalanma teoremidir; diğeri Jarzynski'nin iş eşitliğidir. Bu makale ikisini aynı çatıda toplar.

• Davisson 1927 — Davisson, Diffraction of electrons by a crystal of nickel. Phys. Rev. 30, 705
  Kısaca ne anlatıyor?

  Davisson ve Germer, elektron demetini bir nikel kristalinden saçarak elektronların belirli açılarda yoğunlaştığını gözler.

  De Broglie 1920'lerin başında, maddenin parçacıkları için de bir dalga boyu olabileceğini ileri sürmüştü. Davisson ve Germer'in çalışması bu önerinin deneysel olarak sınanmasının ilk örneklerindendir. Çalışmanın amacı, elektron demeti bir kristal yüzeyinden saçıldığında elektronların her yönde mi, yoksa belirli yönlerde mi geri geldiğini ölçmektir.

  Bu özet, kaynağın kendi özetine ulaşamadığımız için yalnız kesin bildiğimiz genel bilgiyle yazıldı; kaynağa bakarak gözden geçirilmelidir.

• de Broglie 1927 — de Broglie, La mécanique ondulatoire et la structure atomique de la matière et du rayonnement. J. Phys. Radium 8, 225-241
  Kısaca ne anlatıyor?

  De Broglie, parçacığın bir dalga tarafından yönlendirildiği bir tablo önerdi; aynı fikri 1927 Solvay Kongresi'nde de sundu (J. Phys. Radium 8, 225).

  De Broglie'nin 1924'te önerdiği madde dalgaları fikri, Schrödinger'in dalga denklemine yol açmıştı. 1927 makalesi, 'dalga mekaniği ile atomik yapının ve ışımanın' ilişkisini ele alır ve dalga ile parçacığı birlikte tutan bir tablo önerir.

  Bu özet, kaynağın kendi özetine ulaşamadığımız için yalnız kesin bildiğimiz genel bilgiyle yazıldı; kaynağa bakarak gözden geçirilmelidir.

• Degen 2017 — Degen, Quantum sensing. Reviews of Modern Physics 89, 035002
  Kısaca ne anlatıyor?

  Kuantum algılamanın temel ilkelerini, yöntemlerini ve kavramlarını deneyci gözüyle tanıtan Reviews of Modern Physics derlemesi.

  Derleme, kuantum algılamayı bir kuantum sisteminin, kuantum özelliklerinin ya da kuantum olgularının fiziksel bir niceliği ölçmek için kullanılması olarak tanımlar. Tarihsel örnekler olarak süperiletken kuantum girişim aygıtlarına (SQUID) ve atom buharlarına dayalı manyetometreler ile atomik saatler anılır.

• Deutsch 1985 — Deutsch, Quantum theory, the Church–Turing principle and the universal quantum computer. Proceedings of the Royal Society A 400, 97–117
  Kısaca ne anlatıyor?

  Church–Turing hipotezini fiziksel bir ilke olarak formüle edip kuantum Turing makinesi ve evrensel kuantum bilgisayar kavramlarını getiren yazı.

  Yazının çıkış noktası şudur: Church–Turing hipotezi, "hesaplanabilir" olan her şeyin bir Turing makinesince hesaplanabileceğini söyler. Deutsch, bu hipotezin altında örtük bir fizik iddiası bulunduğunu savunur ve bunu açıkça bir ilke olarak yazar: "her sonlu biçimde gerçekleştirilebilir fiziksel sistem, sonlu araçlarla çalışan evrensel bir model hesap makinesi tarafından tam olarak benzetilebilir."

• Dieks 1982 — Dieks, Communication by EPR devices. Phys. Lett. A 92, 271
  Kısaca ne anlatıyor?

  Dieks'in kısa makalesi şu soruyla çıkıyor: dolanık parçacık çiftleri ışıktan hızlı haberleşmeye yarayabilir mi? Bu yönde bir öneri, çiftin bir ucundaki durumu çoğaltarak okumayı umuyordu. Dieks, bilinmeyen bir durumun kusursuz kopyasının kuantum mekaniğinin kurallarıyla bağdaşmadığını gösterdi; bu yüzden öneri işlemez. Sonuç Wootters ve Zurek'in aynı yıl yayımlanan sonucuyla örtüşür. Dolanıklığın ışıktan hızlı haberleşmeye dönüştürülememesinin bir nedeni budur. Elimizde makalenin kendi özeti yok; burada bilinen genel çerçeve verildi.

  Bu özet, kaynağın kendi özetine ulaşamadığımız için yalnız kesin bildiğimiz genel bilgiyle yazıldı; kaynağa bakarak gözden geçirilmelidir.

• Dirac 1926 — Dirac, On the theory of quantum mechanics. Proceedings of the Royal Society A 112, 661-677
  Kısaca ne anlatıyor?

  Dirac, aynı sonucu kuantum mekaniğinin matris diliyle ve antisimetrik dalga fonksiyonlarıyla türetti.

  Dirac, 1926'da Heisenberg'in matris mekaniğini genel bir çerçeve olarak ele alıyor ve özdeş parçacıklardan oluşan bir sistemin nasıl anlatılacağını soruyor. İki özdeş parçacığı değiştirdiğimizde fiziksel durum değişmemelidir; bu, dalga fonksiyonunun değişimde ya aynı kalmasını ya da işaret değiştirmesini gerektirir.

  Bu özet, kaynağın kendi özetine ulaşamadığımız için yalnız kesin bildiğimiz genel bilgiyle yazıldı; kaynağa bakarak gözden geçirilmelidir.

• Dirac 1928 — Dirac, The quantum theory of the electron. Proceedings of the Royal Society A 117, 610-624
  Kısaca ne anlatıyor?

  Dirac, noktasal elektron için göreliliğe de kuantum mekaniğinin genel dönüşüm kuramına da uyan bir dalga denklemi kurdu.

  Makale bir eksikle başlar. O güne kadarki kuantum mekaniği, noktasal yük olarak düşünülen elektronla atom spektrumlarını tam anlatamıyordu: gözlenen kararlı hâl sayısı kuramın verdiğinin iki katıydı. Goudsmit ve Uhlenbeck bu çifte durumu, elektrona kendi ekseni etrafında dönen ve manyetik momenti olan bir model vererek karşılamıştı; Pauli de bunu kuantum mekaniğine yerleştirmişti. Dirac ise bu modelin neden doğanın seçtiği model olduğunu soruyor ve eksikliğin başka yerde olabileceğini düşünüyor: önceki kuramlar göreliliğe uymuyordu.

• Donadi 2021 — Donadi, Underground test of gravity-related wave function collapse. Nature Phys. 17, 74-78 (çevrimiçi 2020)
• Dressel 2014 — Dressel, Colloquium: Understanding quantum weak values: Basics and applications. Reviews of Modern Physics 86, 307-316
  Kısaca ne anlatıyor?

  Zayıf değerlerin ne olduğunu ve neye yaradığını ölçülebilir büyüklükler üzerinden anlatan derleme.

  Makale, zayıf değerin ilk tanımından yaklaşık 25 yıl sonra yazılmış bir derlemedir ve tarihsel kafa karışıklığını gidermeyi amaçlar. Yazarların yaklaşımı, zayıf değeri ölçülebilir niceliklerle ve laboratuvarda nasıl belirlendiğiyle tanıtmaktır.

• Einstein 1905 — Einstein, Zur Elektrodynamik bewegter Körper. Ann. Phys. 322, 891
  Kısaca ne anlatıyor?

  Işık hızı herkes için aynı bulunuyorsa, hareket eden iki gözlemcinin 'aynı anda' dedikleri şey nasıl bir araya gelir? Einstein 1905'te iki ilkeden yola çıktı: fizik yasaları düzgün hareket eden bütün gözlemcilere aynı görünür; ışığın boşluktaki hızı kaynağın hareketine bağlı değildir. Bundan eşzamanlılığın mutlak olmadığını, uzunluk ve sürenin gözlemciye göre değiştiğini çıkardı. Bu bir kuramdır ve sonraki yüzyılda pek çok deneyle sınanmıştır. Durduran yan, 'şimdi'nin herkes için tek olmamasıdır. Bunun ne anlama geldiği, zamanın doğası üzerine yorum sorusudur. (Elektrodinamik kısmının ayrıntıları için makaleye bakılmalı.)

• Einstein 1905 — Einstein, Über einen die Erzeugung und Verwandlung des Lichtes betreffenden heuristischen Gesichtspunkt. Ann. Phys. 322, 132
  Kısaca ne anlatıyor?

  Einstein, ışığın boşlukta belirli büyüklükte enerji paylarından oluşmuş gibi davrandığını varsayarak fotoelektrik olayı ve ilişkili olguları açıklamaya girişir.

  Maxwell kuramı ışığı sürekli bir dalga olarak tarif eder. Madde ise ayrı ayrı atom ve elektronlardan oluşur. Einstein makalenin başında bu iki betimleme arasındaki ayrılığı hatırlatır ve yalnızca dalga betimlemesinin, ışığın üretilmesi ve dönüşmesiyle ilgili olgularda yetersiz kalabileceğini söyler. Başlıktaki "heuristik" sözcüğü, ileri sürülenin kesin bir kuram değil, işe yarayan bir bakış açısı olduğunu belirtir.

  Bu özet, kaynağın kendi özetine ulaşamadığımız için yalnız kesin bildiğimiz genel bilgiyle yazıldı; kaynağa bakarak gözden geçirilmelidir.

• Einstein 1925 — Einstein, Quantentheorie des einatomigen idealen Gases. Zweite Abhandlung. Sitzungsberichte der Preussischen Akademie der Wissenschaften (1925); yeniden basım: Albert Einstein: Akademie-Vorträge, Wiley-VCH 2005, s. 245-257
  Kısaca ne anlatıyor?

  Einstein, Bose'un sayımını kütleli ideal gaza uyguladı ve düşük sıcaklıkta parçacıkların en düşük düzeye toplanabileceğini öngördü.

  Einstein, Bose'un ışık için kullandığı sayımın yalnız ışığa özgü olmadığını, kütleli bir gaza da uygulanabileceğini fark etti. 1924-25'te Prusya Bilimler Akademisi'nde sunduğu çalışmalarda, parçacıkları ayırt edilemez sayarak bir ideal gazın özelliklerini yeniden türetti. Bu çalışmalar Almanca yayımlandı; elimizdeki Crossref kaydı, bu yazının 2005'te Wiley-VCH tarafından yeniden basılmış hâlidir.

  Bu özet, kaynağın kendi özetine ulaşamadığımız için yalnız kesin bildiğimiz genel bilgiyle yazıldı; kaynağa bakarak gözden geçirilmelidir.

• Einstein 1935 — Einstein, Can quantum-mechanical description of physical reality be considered complete?. Phys. Rev. 47, 777
  Kısaca ne anlatıyor?

  Einstein, Podolsky ve Rosen kuantum kuramına şu soruyu sordular: kuramın bir sistem için verdiği tarif (dalga fonksiyonu) gerçekliğin tam tarifi mi? Bir ölçüt koydular: bir şeyi, ona hiç dokunmadan kesin olarak önceden söyleyebiliyorsak, o şeyin gerçekte var olan bir yanı vardır. Sonra birbiriyle etkileşmiş iki sistemi düşündüler. Birinde yapılan ölçüm, uzaktaki ötekinin değerini kesin olarak söyletiyor. Kuantum kuramında ise bazı büyüklükler birlikte kesin olamıyor. Yazarlar buradan şu sonuca vardılar: ya kuram eksik ya da bu büyüklüklerin aynı anda gerçekliği yok; ilkini seçtiler, yani dalga fonksiyonu tam tarif değil dediler. Bu bir düşünce deneyidir, ölçüm değildir; ve yıllar sonra Bell'in teoremi ve deneyler, bu çıkışın dayandığı 'yerel gerçeklik' varsayımını sınanabilir kıldı. İnsanı durduran, bir sistemin ölçülmeden önce ne 'olduğu' sorusunun en baştan açık bırakılmış olması.

• Englert 1964 — Englert, Broken Symmetry and the Mass of Gauge Vector Mesons. Phys. Rev. Lett. 13, 321
  Kısaca ne anlatıyor?

  Englert ve Brout, aynı sorunu bağımsız olarak, ayar alanlarının kendiliğinden simetri kırılmasıyla kütle kazandığı bir modelle çözdü.

  Bu makale Higgs'inkinden birkaç hafta önce yayımlandı ve aynı soruyu sorar: ayar simetrisi kendiliğinden kırıldığında vektör mezonlar kütle kazanabilir mi?

  Bu özet, kaynağın kendi özetine ulaşamadığımız için yalnız kesin bildiğimiz genel bilgiyle yazıldı; kaynağa bakarak gözden geçirilmelidir.

• Englert 1996 — Englert, Fringe visibility and which-way information: an inequality. Phys. Rev. Lett. 77, 2154
  Kısaca ne anlatıyor?

  Çift yarıklı deneyde ışık ya da bir parçacık iki yoldan geçebilir; ekranda girişim deseni (açık-koyu çizgiler) belirir. Soru şu: parçacığın hangi yoldan geçtiğini öğrenmeye çalışırsak desen ne olur? Englert bunu bir eşitsizlikle, yani bir üst sınırla anlattı: çizgilerin ne kadar belirgin olduğu (desenin netliği) ile 'hangi yoldan geçti' bilgisinin ne kadar elde edilebildiği birlikte en fazla belli bir sınıra ulaşabiliyor. Desen ne kadar netse yol bilgisi o kadar az, yol bilgisi arttıkça desen o kadar siliniyor. Bu, eskiden sözle söylenen 'dalga-parçacık ikiliği'ni bir ölçüye bağlıyor. Dikkat çeken yan: türetme Heisenberg belirsizlik ilkesine dayanmıyor; yani bu sınır o ilkenin yeniden söylenişi değil. Bu bir kuramsal sonuçtur; deneyler sonradan bu tür dengeyi doğrulamıştır, ama 'bu neyin ifadesi' sorusu yorum meselesi olarak açık.

• Everett 1957 — Everett, Relative state formulation of quantum mechanics. Rev. Mod. Phys. 29, 454
  Kısaca ne anlatıyor?

  Kuantum kuramı bir sistemin zaman içinde düzgün ve belirli bir denkleme göre geliştiğini söyler; ama ölçüm anında 'çöküş' diye ayrı bir kural ekler. Everett bu ikiliği sevmiyor. Önerisi: çöküş kuralını bırakalım, her şeyi, gözlemciyi de, aynı denklemle anlatalım. O zaman gözlemci ölçümden sonra tek bir sonucu değil, her sonuçla ilişkili ayrı bir hâlini taşır; hiçbir sonuç ötekilerden 'daha gerçek' değildir, her biri öbürüne göre ('göreli durum') anlam kazanır. Bu bir deney değil, bir kuram önerisidir; Everett kendi dili 'çok dünya' değildir, bu ad sonradan başkalarınca verilmiştir. İnsanı durduran, olağan deneyle ayırt edilemeyen bir yorum olması ve 'olasılık' sözünün burada neye karşılık geldiğinin hâlâ tartışılmasıdır. Yani ne kesin ne çürük: yorumlardan biri.

• Facchi 2008 — Facchi, Quantum Zeno dynamics: mathematical and physical aspects. J. Phys. A 41, 493001
  Kısaca ne anlatıyor?

  Bir şey sürekli izlenirse değişmez mi? Kuantum kuramı garip bir cevap veriyor: bir sistemin hâlâ ilk durumunda olup olmadığını çok sık ölçerseniz, başka bir duruma geçişi engellenir. Buna Zeno etkisi denir (Zenon'un 'ok uçarken hep bir yerde durur' paradoksuna atıfla). Bu derleme, daha geniş bir durumu inceliyor: ölçüm sistemin tek bir hâlini değil bir hâller kümesini soruyorsa, sistem donmaz; o küme içinde hareket etmeye devam eder, dışına çıkamaz. Örneğin parçacığın belirli bir bölgede olup olmadığı sürekli sorulursa, parçacık o bölgede duvarları olan bir kutudaymış gibi davranır. Yazı bunun matematiğini ve farklı yollardan aynı sonucu veren uygulamalarını ele alıyor. Etkinin kendisi kuramda ve deneylerde gösterilmiş; 'ölçüm neden bunu yapar' ise yorum alanı.

• Fein 2019 — Fein, Quantum superposition of molecules beyond 25 kDa. Nat. Phys. 15, 1242
  Kısaca ne anlatıyor?

  Soru şuydu: dalga gibi davranma, yani süperpozisyon ve girişim, yalnız elektron ve atom gibi küçük nesnelere mi özgü, yoksa büyük moleküllere de uzanır mı? Viyana grubunun çalışması, çok atomlu büyük moleküllerle girişim deneyi yaparak molekülün kütlesinin 25 000 atomik kütle biriminin (25 kDa) ötesine geçtiği bir düzenekte kuantum süperpozisyonunu gösterdiğini bildirir. Başlık bunu söylüyor; ayrıntı ve sayıları burada kendi özetimiz olmadığı için vermiyoruz. Bulgunun önemi, kuantum davranışının bir büyüklük sınırına kendiliğinden takılmadığının gösterilmesidir. Elimizde makalenin kendi özeti yok; burada bilinen genel çerçeve verildi.

  Bu özet, kaynağın kendi özetine ulaşamadığımız için yalnız kesin bildiğimiz genel bilgiyle yazıldı; kaynağa bakarak gözden geçirilmelidir.

• Fermi 1926 — Fermi, On the Quantization of the Monoatomic Ideal Gas. Fermi, Rendiconti della Accademia dei Lincei (1926), 'Sulla quantizzazione del gas perfetto monoatomico'; İngilizce çeviri: A. Zannoni, arXiv:cond-mat/9912229
  Kısaca ne anlatıyor?

  Fermi, ideal bir gazı Pauli ilkesini kullanarak kuantum bir gaz olarak ele aldı.

  Fermi'nin 1926 tarihli makalesi İtalyanca yayımlandı; 1999'da Zannoni tarafından İngilizceye çevrilip arXiv'e konuldu, aşağıdaki anlatım o çevirinin özetine dayanır. Çevirinin özetine göre Fermi bu makalede, doğadaki parçacıkların çoğunun uyduğu istatistik yasasını ilk kez ortaya koyuyor.

• Feynman 1949 — Feynman, Space-Time Approach to Quantum Electrodynamics. Physical Review 76, 769-789
  Kısaca ne anlatıyor?

  Feynman, QED'i uzay-zaman üzerinden, parçacıkların izlediği yollar dilinde yeniden kurdu ve hesapları kolaylaştıran kuralları verdi.

  Feynman'ın makalesi QED'in başka bir yoldan anlatımıdır. Kuantum mekaniğinde bir parçacığın bir noktadan öbürüne gitme olasılığı, olası bütün yolların katkılarının toplanmasıyla bulunur; Feynman bunu elektromanyetik etkileşime uyguluyor. Elektronlar ve fotonlar, uzay-zamanda birbirini ışık gibi gönderip alan nesneler olarak ele alınıyor ve her etkileşim bir kuralla belirli bir katkıya karşılık geliyor.

  Bu özet, kaynağın kendi özetine ulaşamadığımız için yalnız kesin bildiğimiz genel bilgiyle yazıldı; kaynağa bakarak gözden geçirilmelidir.

• Feynman 1965 — Feynman, Richard Feynman. The Character of Physical Law, bölüm 6, s. 129: "I think I can safely say that nobody understands quantum mechanics." (Wikiquote kaydı; kitaba ikinci el)
  Kısaca ne anlatıyor?

  Bu bir deney ya da kuram makalesi değil, Feynman'ın 'Fiziğin Karakteri' adlı kitabındaki bir cümledir: 'Sanırım kuantum mekaniğini kimsenin anlamadığını rahatça söyleyebilirim.' Kitap, 1964'te Cornell'de verdiği konuşmalara dayanır; biz cümleyi kitaptan değil, bir alıntı derlemesi olan Wikiquote kaydından biliyoruz, yani kaynağımız ikinci eldir. Feynman burada hesapların işlemediğini söylemiyor; kuantum kuramı bilinen en duyarlı öngörülerden bazılarını veriyor. Söylediği, bu hesapların neden öyle çalıştığına dair, günlük sezgimize oturan bir hikâyemizin olmadığıdır. Bu bir fizik bulgusu değil, bir fizikçinin kendi alanı için dürüst bir tespitidir. Neden önemli: kuramın ustalarından biri bile 'anlıyorum' dememiştir. Bu cümle, bu çalışmada, fizik ile başka bir kapıyı karşılaştırmak için bir zemin değil, yalnızca kendi sözüyle anılan bir tespit olarak durur.

• Feynman 1982 — Feynman, Simulating physics with computers. Int. J. Theor. Phys. 21, 467
  Kısaca ne anlatıyor?

  Feynman, klasik bilgisayarların kuantum sistemleri verimli simüle edemeyeceğini savundu ve kuantum öğelerden yapılmış bir bilgisayar önerdi.

  Feynman'ın sorusu, fiziği bilgisayarla simüle etmenin ne anlama geldiği ve hangi sınırlara tabi olduğudur. Klasik ve olasılıksal sistemler için bunun mümkün olduğunu tartışır; zorluk kuantum sistemlerde başlar.

  Bu özet, kaynağın kendi özetine ulaşamadığımız için yalnız kesin bildiğimiz genel bilgiyle yazıldı; kaynağa bakarak gözden geçirilmelidir.

• Fuchs 2014 — Fuchs, An introduction to QBism with an application to the locality of quantum mechanics. Am. J. Phys. 82, 749
  Kısaca ne anlatıyor?

  Kuantum mekaniğinde bir 'dalga fonksiyonu' ya da kuantum durumu, doğrudan dünyanın bir hâli mi, yoksa onu kullanan kişinin bilgisinin ve beklentisinin bir ifadesi mi? QBism denen yorum ikincisini söyler: kuantum durumu, bir ajanın (gözlemcinin) olasılıklara dair kişisel inancıdır ve ölçüm de onun deneyim edinmesidir. Fuchs makalede bu yorumu tanıtır ve bir uygulama gösterir: 'kuantum yerel olmama' denen, uzaktaki iki ölçüm arasındaki gizemli bağlantı fikrinin bu yorumda neden bir sorun olmadığını açıklar. Bu bir yorum savunusudur, deney sonucu değildir; öteki yorumlar aynı matematikle aynı öngörüleri verir ve QBism'in iddiaları (paradoksları ve sözde sorunları kaldırdığı) tartışmalıdır. Durduran taraf, 'gerçeklik' ile 'bilgi' arasındaki çizginin kuantum kuramında nereden geçtiği sorusunun ciddiye alınmasıdır.

• Gamow 1928 — Gamow, Zur Quantentheorie des Atomkernes. Z. Phys. 51, 204-212
  Kısaca ne anlatıyor?

  Atom çekirdeğinden alfa parçacığı salınımını, parçacığın çekirdeğin potansiyel engelinden tünellemesi olarak hesaplayan makale.

  Radyoaktif alfa bozunmasında yarı ömürler çok geniş bir aralıkta değişir: saniyenin kesirlerinden milyarlarca yıla kadar. Salınan alfa parçacığının enerjisi ile yarı ömür arasında düzenli bir ilişki (Geiger–Nuttall bağıntısı) vardı ve açıklanamıyordu. Üstelik alfa parçacığının enerjisi, çekirdeğin dışındaki itici elektrik engelinin tepesinden çok düşüktü; klasik olarak parçacığın dışarı çıkması beklenmezdi.

  Bu özet, kaynağın kendi özetine ulaşamadığımız için yalnız kesin bildiğimiz genel bilgiyle yazıldı; kaynağa bakarak gözden geçirilmelidir.

• Gerlach 1922 — Gerlach, Der experimentelle Nachweis der Richtungsquantelung im Magnetfeld. Z. Phys. 9, 349
  Kısaca ne anlatıyor?

  Atom manyetik bir alandan geçerken hangi yöne dönmüş olabilir? Eski fiziğe göre her yön mümkündü; yani atomlar ekranda bir leke gibi yayılmalıydı. Bazı kuramcılar ise yönlerin ancak belirli değerlerde olabileceğini öne sürüyordu. Gerlach ve Stern, gümüş atomlarını düzgün olmayan bir manyetik alandan geçirdiler ve ekranda ne olduğuna baktılar. Beklenen leke yerine, iki ayrı iz çıktı: atomlar sanki yalnız iki yöne ayrılıyordu. Bu, deneyle gösterilen 'yön nicemlenmesi'dir. Sonuçların asıl nedeni (elektronun spini) o sırada bilinmiyordu, birkaç yıl sonra anlaşıldı. İnsanı durduran, ölçüm yapılınca sürekli değil, ayrık sonuçlar çıkmasıdır. Deney sonucu kesin; ilk yorumu ise bugünkü açıklamadan farklıydı. Yazarın adı kaynak listesinde Gerlach olarak geçiyor, ancak deney Stern ile birliktedir.

• Ghirardi 1986 — Ghirardi, Unified dynamics for microscopic and macroscopic systems. Phys. Rev. D 34, 470
  Kısaca ne anlatıyor?

  Kuantum kuramı bir parçacığı aynı anda birkaç yerde olabilecek gibi tarif eder, ama biz günlük hayatta bir masayı iki yerde görmeyiz. Ölçüm anında ne olduğu, kuramın en tartışılan sorusudur. Ghirardi, Rimini ve Weber kuramın denklemini değiştirmeyi önerdiler: her parçacığın, çok seyrek ve rastgele zamanlarda, kendiliğinden bir yerde 'toplanma' ihtimali olsun. Tek bir parçacık için bu neredeyse hiç fark edilmez; ama çok parçacıklı büyük bir cisim için bu toplanmalar birbirini hızla çoğaltır, böylece cisim pratikte tek bir yerde durur ve klasik fiziğe uyar. Makale bunu bir model olarak kuruyor: mikroskobik alemle büyük cisimler tek bir dinamikle anlatılıyor, ölçüm için ayrı bir kural gerekmiyor. Bu bir kuramsal öneridir; deneyle doğrulanmış değil, sınırlarını deneylerle daraltmaya çalışan çalışmalar sürüyor. Parametrelerin seçimi için ayrıntı vermiyorum; makalede var.

• Giovannetti 2004 — Giovannetti, Quantum-Enhanced Measurements: Beating the Standard Quantum Limit. Science 306, 1330-1336
  Kısaca ne anlatıyor?

  Kuantum hilelerinin (sıkıştırma, dolaşıklık) standart kuantum sınırını nasıl geçtiğini anlatan Science derlemesi.

  Makale, kuantum mekaniğinin Heisenberg belirsizlik ilkesi yoluyla ölçüm duyarlığına sınır koyduğunu belirterek başlar. Geleneksel ölçüm teknikleri çoğu zaman bu sınırlara ulaşamaz.

• Giovannetti 2006 — Giovannetti, Quantum Metrology. Physical Review Letters 96, 010401
  Kısaca ne anlatıyor?

  Kuantum metrolojisini genel bir çerçevede kuran ve karekök kazancının en iyi olduğunu kanıtlayan makale.

  Yazarlar, kuantum etkilerinin bir parametrenin tahmininde duyarlığı artırdığı çoğu durumu kapsayan genel bir çerçeve sunar. Kuantum metrolojisi bu çerçevenin konusudur.

• Giovannetti 2011 — Giovannetti, Advances in quantum metrology. Nature Photonics 5, 222-229
  Kısaca ne anlatıyor?

  Kuantum ölçüm bilimindeki (metroloji) ilerlemeleri derleyen bir inceleme: dolanık ve sıkıştırılmış durumların, ölçüm duyarlığını klasik sınırın ötesine nasıl taşıyabildiği anlatılır.

  Bu özet, kaynağın kendi özetine ulaşamadığımız için yalnız kesin bildiğimiz genel bilgiyle yazıldı; kaynağa bakarak gözden geçirilmelidir.

• Giovannetti 2015 — Giovannetti, Quantum time. Phys. Rev. D 92, 045033
  Kısaca ne anlatıyor?

  Soru şu: kuantum kuramında zaman nasıl anlatılabilir? Kuramda ölçülen şeyler için bir 'şimdi'yi dışarıdan veren bir saat yoktur. Makale, daha önce Page ve Wootters'ın ortaya attığı koşullu olasılık fikrinden yola çıkıyor: zaman, sistemin geri kalanıyla ilişkili bir saatin okumasına bakılarak tarif ediliyor. Yazarlar bu önerinin eskiden ona yöneltilen eleştirilere dayanıklı bir sürümünü veriyor. Gösterdikleri şey, modelin farklı anlarda yapılan ardışık ölçümlerin doğru istatistiğini yeniden üretebilmesi. Bu bir kuram çalışması; deney değil. İnsanı durduran taraf, zamanın bir dış parametre olmak yerine ilişkiden doğan bir şey olarak kurulabilmesi.

• Giustina 2015 — Giustina, Significant-loophole-free test of Bell's theorem with entangled photons. Phys. Rev. Lett. 115, 250401
  Kısaca ne anlatıyor?

  Soru: iki parçacık o kadar özel bağlanabilir mi ki, biri ölçülünce öbürünün sonucu, aralarında hiçbir işaret gitmemesine rağmen, 'önceden belirlenmiş' bir şeyle açıklanamasın? Bell eşitsizliği bu soruyu sınanabilir hâle getirir: yerel ve ölçümden bağımsız özelliklere dayanan her anlatım belli bir sınırı aşamaz, kuantum kuramı ise aşar. Ekip, dolanık foton çiftleri üretti, iki uzak istasyonda ölçüm ayarlarını hızla ve rastgele seçti ve çok duyarlı dedektörlerle saydı. Eski deneylerde 'kaçak delikler' kalıyordu, örneğin bazı fotonların hiç yakalanmaması; burada en önemli deliklerin hepsi aynı anda kapatıldı. Sonuç: eşitsizlik, tesadüfle açıklanması son derece güç bir farkla aşıldı. Bu bir deney bulgusudur. Bulgunun gösterdiği, yerel ve önceden belirlenmiş özellikler resminin çökmesidir; ama bunun yerine neyin konacağı, yani yorum, tartışmalıdır.

• Gorini 1976 — Gorini, Completely positive dynamical semigroups of N-level systems. Journal of Mathematical Physics 17, 821-825
  Kısaca ne anlatıyor?

  Aynı sonuca N düzeyli sistemler için ayrı bir ekibin ulaştığı makale.

  Gorini, Kossakowski ve Sudarshan, N düzeyli (sonlu boyutlu) kuantum sistemlerinin tamamen pozitif dinamik yarı gruplarını inceler. Çalışma, Lindblad'ın makalesiyle aynı yıl, ondan bağımsız olarak yayımlanmıştır.

• Greenberger 1989 — Greenberger, Going Beyond Bell's Theorem. M. Kafatos (ed.), Bell's Theorem, Quantum Theory and Conceptions of the Universe, Kluwer, s. 69-72
  Kısaca ne anlatıyor?

  Greenberger, Horne ve Zeilinger, dört parçacıklı bir kuantum durumunda yerel gerçeklik varsayımlarının kesin sonuçlarla çeliştiğini gösterdiler ('Going Beyond Bell's Theorem').

  Makalenin başlangıcı Bell teoremi ile EPR'nin gerçeklik ölçütü arasındaki bir farktır. EPR, bir niceliğin değerini kesin olarak tahmin edebildiğimiz durumları 'gerçeklik unsuru' sayıyordu. Bell teoremi ise bu kesin tahmin durumunu içermiyor; istatistiksel bir eşitsizliktir. Yazarlar, daha karmaşık bir model kullanılırsa, kesin tahmin edilebilen durumlarda bile yerel belirlenimli modellerin çalışmayacağını gösterirler.

• Greiner 2002 — Greiner, Quantum phase transition from a superfluid to a Mott insulator in a gas of ultracold atoms. Nature 415, 39
  Kısaca ne anlatıyor?

  Mutlak sıfır sıcaklığında ısıl dalgalanmalar donar; geriye yalnız kuantum dalgalanmaları kalır. Soru şu: bu mikroskobik dalgalanmalar, çok parçacıklı bir sistemin bütününü başka bir hâle geçirebilir mi? Deneyde, itişen atomlardan oluşan bir Bose-Einstein yoğuşuğu, ışıkla kurulmuş üç boyutlu bir kafese yerleştirildi. Kafesin derinliği artırıldıkça sistem bir süperakışkandan 'Mott yalıtkanı' denen hâle geçti. Süperakışkan hâlde her atom bütün kafese yayılıyor ve uzun menzilli bir faz uyumu var. Yalıtkan hâlde ise her kafes gözünde tam sayıda atom yerleşik, kafes boyunca faz uyumu yok ve uyarılma spektrumunda bir aralık var. Ekip bu iki hâl arasında geri dönüşlü geçiş yapabildi. Bu bir deney bulgusu; durdurucu yan, tek bir atomun bütüne yayılmış olmasıyla bir gözde yerleşik olmasının aynı sistemin iki hâli olarak görülebilmesi.

• Grover 1996 — Grover, A fast quantum mechanical algorithm for database search. Proc. 28th Annual ACM Symposium on Theory of Computing (STOC '96), 212–219
  Kısaca ne anlatıyor?

  Sıralanmamış bir veri tabanında arama için O(√N) adımlık bir kuantum algoritması veren yazı.

  Yazar, sorunu bir telefon rehberi örneğiyle anlatır: N isim rastgele sıralanmış ve aranan kişinin numarası bulunmak isteniyor. Yüzde elli başarı olasılığı için, klasik bir algoritma (belirlenimci ya da olasılıksal) en az N/2 ismi yoklamak zorundadır.

• Gurney 1928 — Gurney, Wave Mechanics and Radioactive Disintegration. Nature 122, 439
• Hafele 1972 — Hafele, Around-the-World Atomic Clocks: Predicted Relativistic Time Gains. Science 177, 166
  Kısaca ne anlatıyor?

  Genel görelilik, kütleçekimi güçlü yerde zamanın yavaş aktığını, özel görelilik ise hızlı hareket eden saatin geri kaldığını söyler. Soru: bu bilgi, laboratuvar ölçeğinde, gerçek saatlerle sınanabilir mi? Hafele ve Keating, 1971 Ekim'inde dört sezyum atom saatini ticari uçaklarla dünyanın çevresinde, bir kez doğuya bir kez batıya uçurdu. Bu makale, uçuş yollarından kuramın ne öngördüğünü hesaplar: doğuya giden saatler yerdeki referans saatlere göre biraz geri kalmalı, batıya gidenler ise ileri gitmeli. Öngörüler nanosaniye ölçeğindedir, yani saniyenin milyarda biri. Bu makale yalnızca öngörüdür; gözlenen sonuçlar eşlik eden ayrı bir makalede verilir. Durduran yan, zamanın kendisinin, saatin nerede ve ne hızla olduğuna göre farklı akmasıdır. Bu, yorum değil ölçülmüş bir olgudur.

• Hafele 1972 — Hafele, Around-the-World Atomic Clocks: Observed Relativistic Time Gains. Science 177, 168
  Kısaca ne anlatıyor?

  Görelilik kuramı, hareket eden ve yüksekte duran bir saatin yerdeki saate göre farklı hızla işleyeceğini söyler. Soru: bu uçak hızlarında ve gerçek saatlerle ölçülebilir mi? Hafele ve Keating dört sezyum atom saatini Ekim 1971'de ticari uçuşlarla dünyanın çevresinde, bir kez doğuya bir kez batıya taşıdı ve Deniz Gözlemevi'nin zaman ölçeğiyle karşılaştırdı. Doğuya yolculukta uçan saatler yaklaşık 59 nanosaniye (artı eksi 10) geri kaldı, batıya yolculukta yaklaşık 273 nanosaniye (artı eksi 7) ileri gitti. Bu iki yönlü fark, görelilik kuramının öngörüsüyle iyi uyuşuyordu. Burada ölçüm deneydir; hangi etkinin hangi kısmının hızdan, hangisinin yükseklikten geldiği kuramsal hesaptır. İnsanı durduran, zamanın herkes için aynı tek bir akış olmadığının, elle tutulur saatlerle gösterilmiş olması.

• Harrigan 2010 — Harrigan, Einstein, incompleteness, and the epistemic view of quantum states. Found. Phys. 40, 125
  Kısaca ne anlatıyor?

  Soru şu: kuantum hâli gerçekliğin kendisini mi temsil ediyor, yoksa gerçeklik hakkındaki bilgimizi mi? Yazarlar bu ayrımı kesinleştirip kuantum kuramının gizli değişkenli modellerini yeni bir sınıflamaya sokuyor. Kuantum hâlinin 'gerçek bir şey' sayıldığı modellerde, yerel olmama durumunun Bell teoreminden daha kolay bir akıl yürütmeyle gösterilebildiğini ortaya koyuyorlar. Bu bir kuram ve tarih çalışması, deney değil. Aynı akıl yürütmenin Einstein'ın 1935'e dayanan eksiklik savında da bulunduğunu belirtiyorlar. Bundan, Einstein'ın kuantum hâllerinin yalnızca bilgiyi temsil ettiği bir tamamlamayı aradığı sonucunu çıkarıyorlar; bu onların kendi savı, tarihsel yorum. Kaynağı değerli kılan şey, 'hâl bilgi mi, gerçeklik mi' ayrımını açıkça tarif etmesi.

• Hawking 1974 — Hawking, Black hole explosions?. Nature 248, 30
  Kısaca ne anlatıyor?

  Hawking, kuantum alanların bir kara deliğin çevresindeki davranışına bakarak kara deliğin ısıl bir ışıma yaydığını bulduğunu bildirdi.

  Makalenin başlığı bir soruyla biter: 'Black hole explosions?'. Kısa bir Nature yazısıdır ve sonucun ilk duyurusudur; ayrıntılı hesap bir yıl sonra ayrı bir makalede yayımlandı.

  Bu özet, kaynağın kendi özetine ulaşamadığımız için yalnız kesin bildiğimiz genel bilgiyle yazıldı; kaynağa bakarak gözden geçirilmelidir.

• Hawking 1976 — Hawking, Breakdown of predictability in gravitational collapse. Phys. Rev. D 14, 2460
  Kısaca ne anlatıyor?

  Hawking, kara delik buharlaşması sürecinde saf bir kuantum durumun karışık bir duruma dönüşeceğini ve öngörülebilirliğin bozulacağını savundu.

  Makale, 1974'teki ışıma hesabının sonucunu sorgular. Kara delik oluşup tamamen buharlaşırsa, başlangıçta kullanılan ayrıntılı kuantum durum son durumdan okunamaz hale gelir.

  Bu özet, kaynağın kendi özetine ulaşamadığımız için yalnız kesin bildiğimiz genel bilgiyle yazıldı; kaynağa bakarak gözden geçirilmelidir.

• Heisenberg 1927 — Heisenberg, Über den anschaulichen Inhalt der quantentheoretischen Kinematik und Mechanik. Z. Phys. 43, 172
  Kısaca ne anlatıyor?

  Heisenberg 1927 tarihli bu makalede, konum ve momentum gibi ikili niceliklerin aynı anda keyfi kesinlikle belirlenemeyeceğini ifade eden belirsizlik bağıntısını ilk kez türetti. Bunu bir düşünce deneyiyle açıkladı: tek bir elektronun konumunu gama ışını mikroskobuyla ölçmeye çalışırsak, ışık elektrona çarparak momentumunu kontrol edilemez biçimde değiştirir. Konumu ne kadar keskin ölçersek momentum o kadar bozulur. Bu sınırın yalnızca ölçüm aletlerinin kusuru mu, yoksa doğanın kendi yapısı mı olduğu sonraki yıllarda yorumlara göre farklı söylenmiştir; bağıntının kendisi ise kuramın sağlam bir parçasıdır. Elimizde makalenin kendi özeti yok; burada bilinen genel çerçeve verildi.

  Bu özet, kaynağın kendi özetine ulaşamadığımız için yalnız kesin bildiğimiz genel bilgiyle yazıldı; kaynağa bakarak gözden geçirilmelidir.

• Hensen 2015 — Hensen, Loophole-free Bell inequality violation using electron spins separated by 1.3 kilometres. Nature 526, 682
  Kısaca ne anlatıyor?

  Einstein ve arkadaşları, birbirinden uzaktaki iki parçacığın ölçüm sonuçları nasıl bu kadar uyumlu olur diye sormuştu; Bell ise 1964'te, 'yerel gizli değişkenler' denen sıradan bir açıklamanın hangi sınırı aşamayacağını hesaplamıştı. Bu deneyde Delft'te bir ekip, elmas içindeki iki kusurun elektron spinlerini 1,3 kilometre arayla birbirine dolaştırıyor ve ölçüyor. Önceki deneylerin hepsinde, sonucu sıradan bir açıklamayla kurtarmaya yarayan açıklar ('boşluklar') vardı; burada ikisi birlikte kapatılıyor. Sonuç, Bell sınırının aşılması: sıradan, yerel bir hesapla verilemeyecek bağıntılar. Bu bir deney sonucudur ve kesindir. Nasıl yorumlanacağı (uzaktan etki mi, gerçekliğe dair bir vazgeçiş mi) ise açık tartışmadır; deney yalnız 'yerel gizli değişkenler olmaz' diyor, haberleşme olduğunu söylemiyor.

• Higgs 1964 — Higgs, Broken Symmetries and the Masses of Gauge Bosons. Phys. Rev. Lett. 13, 508
  Kısaca ne anlatıyor?

  Higgs, ayar bozonlarının simetri kırılmasıyla nasıl kütle kazanabileceğini gösterdi.

  Ayar kuramları, kuvvetleri simetri ilkesinden türetir; ama bu kuramlarda ayar bozonları kütlesiz çıkar. Zayıf kuvvetin menzili kısadır, dolayısıyla taşıyıcıları ağır olmalıdır. Başka bir engel de Goldstone teoremidir: simetri kendiliğinden kırıldığında kütlesiz skaler parçacıklar bekleniyordu ve bunlar gözlenmiyordu. Higgs'in sorusu, bu engelin aşılıp aşılamayacağıdır.

  Bu özet, kaynağın kendi özetine ulaşamadığımız için yalnız kesin bildiğimiz genel bilgiyle yazıldı; kaynağa bakarak gözden geçirilmelidir.

• Hong 1987 — Hong, Measurement of subpicosecond time intervals between two photons by interference. Phys. Rev. Lett. 59, 2044
  Kısaca ne anlatıyor?

  İki foton, yarı geçirgen bir aynaya aynı anda iki yandan gelirse ne olur? Sıradan bir hesapla dört olası sonuç düşünülür. Kuantum kuramına göre ise, fotonlar tamamen aynıysa, ikisinin ayrı çıkışlardan çıkması durumları birbirini yok eder; ikisi hep aynı çıkıştan birlikte çıkar. Hong, Ou ve Mandel bunu ölçmüş: iki fotonun varış zamanı arasındaki küçük fark değiştirilince, iki ayrı detektörde aynı anda sinyal alma sayısı fotonlar tam çakışınca çöküyor. Bu çöküşün genişliği, fotonların zaman içinde ne kadar 'uzun' olduğunu, yaklaşık yüz femtosaniye (saniyenin on katrilyonda biri düzeyinde) kadar verdi. Bu deney sonucudur ve çok kesindir. İnsanı durduran, iki ayrı parçacığın birbirinden ayırt edilemediğinde 'birlikte davranmak' zorunda kalmasıdır.

• Horodecki 1996 — Horodecki, Separability of mixed states: necessary and sufficient conditions. Physics Letters A 223, 1-8
  Kısaca ne anlatıyor?

  Karışık durumların dolaşık olup olmadığını (ayrılabilirlik) anlamak için gerek ve yeter koşulları veren makale.

  Makale, karışık kuantum durumlarının ayrılabilir olup olmadığını sorar. Ayrılabilir durum, iki taraf arasında yalnızca klasik korelasyon taşıyan durumdur. Dolaşık olmayan durumlar budur.

• Horodecki 1998 — Horodecki, Mixed-State Entanglement and Distillation: Is there a "Bound" Entanglement in Nature?. Physical Review Letters 80, 5239-5242
  Kısaca ne anlatıyor?

  Damıtılabilir (kullanılabilir) ve damıtılamaz (‘bağlı’) dolaşıklık diye iki ayrı dolaşıklık türü olduğunu gösteren makale.

  Makale şu soruyu sorar: dolaşık her karışık durum, ışınlama gibi görevlerde kullanılabilen saf bir çift hâline (singlet) dönüştürülebilir mi? Bu dönüştürmeye damıtma (distillation) denir; yalnızca yerel işlemler ve klasik iletişimle yapılır.

• Horodecki 2009 — Horodecki, Quantum entanglement. Reviews of Modern Physics 81, 865-942
  Kısaca ne anlatıyor?

  Dolaşıklığın karakterizasyonunu, tespitini, damıtılmasını ve nicelenmesini bir araya getiren Reviews of Modern Physics derlemesi.

  Derleme, dolaşıklığın temel yönlerini derli toplu anlatır: karakterizasyon, tespit, damıtma ve nicelleştirme. Yazarlar dolaşıklığın çeşitli görünümlerini Bell eşitsizlikleri, entropik eşitsizlikler, dolaşıklık tanıkları ve kuantum kriptografi üzerinden tartışır ve bunlar arasındaki bağlantıları gösterir.

• Itano 1990 — Itano, Quantum Zeno effect. Phys. Rev. A 41, 2295
  Kısaca ne anlatıyor?

  Bir şey hakkında çok sık 'baktığımızda' onu değiştirmesine izin vermemiş oluruz: kuantum Zeno etkisi. Kuram, bir sistemin bir hâlden başka hâle geçişi sık sık ölçülürse engellenebileceğini söyler. Itano ve arkadaşları berilyum iyonlarını bir tuzakta tuttu, lazerle soğuttu ve iki enerji düzeyi arasındaki geçişi radyo dalgasıyla sürerken kısa ışık darbeleriyle sık sık 'ölçtü'. Ölçüm ne kadar sıksa geçiş o kadar bastırıldı; sonuç hesaplarla iyi uyuştu. Bu bir deneydir. Durduran yan, ölçümün sadece bilgi almak olmayıp sistemin gidişini etkilemesidir; bunun 'dalga fonksiyonunun çökmesi' mi yoksa başka bir şey mi olduğu yorumdur.

• Jacques 2007 — Jacques, Experimental realization of Wheeler's delayed-choice gedanken experiment. Science 315, 966
  Kısaca ne anlatıyor?

  Bir foton iki yoldan giren bir düzenekte hem dalga gibi (iki yoldan birlikte, girişim) hem de parçacık gibi (hangi yoldan geçtiği belli) görünebilir; hangisini göreceğimiz düzenek seçimine bağlıdır. John Wheeler 'seçim, foton düzeneğe girdikten sonra yapılırsa ne olur?' diye sormuştu. Jacques ve arkadaşları bunu tek fotonlarla uyguladı: açık ya da kapalı düzen seçimi rastgele sayı üreteciyle yapıldı ve fotonun girişinden ışık hızıyla haberleşilemeyecek kadar ayrık bir anda gerçekleşti. Sonuç kuantum kuramının öngörüsüyle uyuştu: geç seçim bile sonucu belirliyordu. Deney budur. Durduran yan, fotonun 'ne olduğuna' girişten önce karar vermemiş görünmesidir; bunun anlamı yorumdan yoruma değişir ve kimse 'geçmişi değiştirdik' demek zorunda değildir.

• Jaffe 2005 — Jaffe, Casimir effect and the quantum vacuum. Phys. Rev. D 72, 021301
  Kısaca ne anlatıyor?

  Boşluk dediğimiz yerde bile kuantum alanların 'sıfır noktası enerjisi' denen bir en düşük enerji olduğu söylenir. Casimir etkisinde, birbirine çok yakın iki metal levha boşlukta birbirini çeker ve bu çekim ölçülmüştür. Sıkça şöyle denir: bu çekim sıfır noktası enerjisinin gerçek olduğunun kanıtıdır. Jaffe bu görüşe karşı çıkıyor. Casimir kuvvetinin, sıfır noktası enerjisine hiç başvurmadan, levhalardaki yüklerin ve akımların göreli ve kuantum etkileşimi olarak da hesaplanabildiğini gösteriyor. Ayrıca bilinen sonucun, ince yapı sabiti denen etkileşim kuvveti ölçüsüne bağımlı olmadığı görülür, ama aslında o sabit sıfıra giderse kuvvet de sıfıra gider. Bu bir kuramsal tartışmadır; ölçülen kuvvet tartışılmıyor, tartışılan, onu neyin 'kanıtladığı'. Neden durduruyor: ünlü bir deney, çoğu zaman anlatıldığı gibi tek bir yoruma mahkûm değil.

• Jarzynski 1997 — Jarzynski, Nonequilibrium Equality for Free Energy Differences. Phys. Rev. Lett. 78, 2690
  Kısaca ne anlatıyor?

  Jarzynski, hızlıca sürülen bir sistemde yapılan işlerin dağılımından denge serbest enerji farkını veren kesin bir eşitlik türetti.

  Serbest enerji farkı, bir sistemi iki düzenleme arasında yavaşça (denge halinde) götürmek için gereken en az işi verir. Gerçek deneyler ise genellikle hızlı yapılır ve her tekrarda farklı bir iş sonucu çıkar: iş bir rastgele değişkendir.

• Johansson 2012 — Johansson, QuTiP: An open-source Python framework for the dynamics of open quantum systems. Comput. Phys. Commun. 183, 1760
  Kısaca ne anlatıyor?

  Soru şuydu: çevreyle etkileşen (açık) kuantum sistemlerinin zamanla nasıl değiştiğini herkesin kullanabileceği bir araçla hesaplamak mümkün mü? Yazarlar QuTiP adlı, Python ile yazılmış, nesne yönelimli ve açık kaynaklı bir çerçeve sundu. Kullanıcı bir kuantum nesnesi sınıfıyla durumları ve işleçleri tanımlıyor; zamana bağlı Hamilton işleçleri dahil istediği sistemi kurup farklı hareket denklemi çözücülerine veriyor. Makale aracın yapısını ve kullanım örneklerini anlatıyor. Sitedeki "Hesapla gör" sayfasındaki dört küçük hesap bu çerçeveyle yapıldı. Bir yazılım makalesi olduğu için fiziksel bir bulgu bildirmiyor; yalnızca hesabın nasıl yapıldığını belgeliyor.

• Joos 1985 — Joos, The emergence of classical properties through interaction with the environment. Z. Phys. B 59, 223
  Kısaca ne anlatıyor?

  Soru şuydu: kuantum kuramına göre en küçük şeyler iki hâli birden taşıyabiliyorsa, masadaki toz zerresi ya da bir kedi neden hiç öyle görünmüyor? Joos ile Zeh, bir cismin çevresiyle, yani ışıkla, havayla, sıcaklıkla kaçınılmaz olarak 'konuştuğunu' hesapladı. Çevreden gelip cisme çarpan her foton ya da molekül, cismin nerede olduğuna dair iz taşıyıp götürür. Bu iz yüzünden cismin 'şurada ve burada birlikte' olma hâlleri arasındaki girişim çok kısa sürede görünmez olur. Buna uyumsuzluk (dekoherans) denir: iki olasılığın birlikte hesaba girdiği hâlin çevreye dağılıp kaybolması. Bu bir kuramsal hesaptır ve deneylerle sonradan desteklenmiştir. Ama tek bir sonucun neden gerçekleştiğini, yani ölçümün 'neden bir tanesini' verdiğini bu hesap kendi başına açıklamaz; bu hâlâ yorumlar arasındaki tartışmadır.

• Jönsson 1961 — Jönsson, Elektroneninterferenzen an mehreren künstlich hergestellten Feinspalten. Z. Phys. 161, 454
  Kısaca ne anlatıyor?

  Elektronlar parçacık gibi düşünülür; peki dalga gibi de davranırlar mı, yani iki dar yarıktan geçince su dalgaları gibi girişim deseni verirler mi? Claus Jönsson 1961'de, yapay olarak açılmış çok ince yarıklardan elektron demeti geçirdi ve karşıdaki ekranda dalgalara özgü açık-koyu çizgiler gördü. Daha önce elektron kırınımı kristallerle gösterilmişti; burada ise ışıkta bilinen yarık düzeneğinin ta kendisi elektronlarla kuruldu. Bu bir deneydir; yorum kısmı sonra gelir. Durduran şey şu: her elektron ekrana tek bir nokta olarak varır, ama çok sayıda elektron birikince dalga deseni çıkar. Bu desenin neyin 'iki yarıktan birlikte geçmesi' sayıldığı ise hâlâ tartışmalı bir yorum meselesidir. (Ayrıntı sayıları için makaleye bakılmalı.)

• Kapitza 1938 — Kapitza, Viscosity of Liquid Helium below the λ-Point. Nature 141, 74
  Kısaca ne anlatıyor?

  Kapitza, λ-noktasının altındaki sıvı helyumun viskozitesini ölçtü ve çok küçük bulduğunu bildirdi; olguya 'süperakışkanlık' adı bu notla birlikte anılır.

  Helyum-4, yaklaşık 2,17 K'nin (λ-noktası) altında sıvı helyum II denen ayrı bir hâle geçer. Bu sıcaklığın altında ısıyı alışılmadık iyi ileten ve kapların duvarlarından ince çatlaklardan sızan bir sıvı gibi davrandığı biliniyordu. Kapitza'nın sorusu basitti: bu sıvının viskozitesi, yani akmaya karşı iç direnci, gerçekte ne kadar?

  Bu özet, kaynağın kendi özetine ulaşamadığımız için yalnız kesin bildiğimiz genel bilgiyle yazıldı; kaynağa bakarak gözden geçirilmelidir.

• Kaufman 2016 — Kaufman, Quantum thermalization through entanglement in an isolated many-body system. Science 353, 794
  Kısaca ne anlatıyor?

  Sıcak bir fincan çayın zamanla ortam sıcaklığına gelmesi bildiğimiz bir şeydir, ama tam yalıtılmış kuantum bir sistem, başlangıçta tamamen belirli (saf) bir durumdaysa, nasıl olur da 'ısınmış' gibi davranabilir? Kaufman ve arkadaşları, ışıkla kurulmuş bir kafesin gözlerine yerleştirilmiş altı rubidyum atomunu bir kuantum mikroskobuyla incelediler. Atomlar arasındaki tünellemeyi aniden açınca, altı atomun bütünü saf durumunda kaldı; ama iki ya da üç atomluk küçük parçalara bakıldığında, onlar ısıl dağılıma uygun biçimde davrandı. Etkenin kaynağı dolanıklık: parçalar birbirine öyle bağlı ki, bütün belirli olsa da bir parça tek başına belirsiz görünüyor. Bu bir deney sonucudur. Neden durduruyor: tam bilinen bir bütünün parçalarının rastgele gibi görünmesi. Bunu istatistik fiziğinin temeline nasıl bağlayacağımız ayrıca tartışılır.

• Kennard 1927 — Kennard, Zur Quantenmechanik einfacher Bewegungstypen. Z. Phys. 44, 326
  Kısaca ne anlatıyor?

  Bir parçacığın yerini ne kadar kesin bilirsek hızını (momentumunu) o kadar belirsiz buluruz ve tersi: belirsizlik ilkesi. Heisenberg 1927'de bunu bir deney düşüncesiyle ortaya koymuştu; Earle Kennard aynı yıl ilkeyi kuramın içinden, matematikle türetti. Çıkan sonuç, yer belirsizliği ile momentum belirsizliği çarpımının belli bir alt sınırın (indirgenmiş Planck sabitinin yarısı) altına düşemeyeceğidir. Bu bir kuram sonucudur: ölçüm aletimizin kabalığından değil, durumun kendi yapısından doğar. Durduran yan şu: sınır bir bilgi eksikliği gibi de okunabilir, hâlin kendisine ait bir özellik gibi de; bu ayrım yorum işidir.

• Kim 2000 — Kim, Delayed choice quantum eraser. Phys. Rev. Lett. 84, 1
  Kısaca ne anlatıyor?

  İki yarıktan geçen ışık parçacığı girişim deseni oluşturur; hangi yarıktan geçtiğini bilmeye kalkarsak desen kaybolur. Soru şuydu: bu 'hangi yol' bilgisi sonradan silinirse ne olur, hatta fotonun perdeye çarpmasından sonra silinirse? Ekip, dolanık foton çiftleri kullandı: biri ('sinyal') perdede kaydedilir, ikizi ise sonradan bir ayırıcıya ulaşır ve orada ya yol bilgisini ele verir ya da siler. Kayıtlar sonra bir araya getirilince, yol bilgisi silinen ikizlere denk gelen sinyal fotonları kendi içlerinde girişim deseni gösterdi, bilgisi ele verilenler göstermedi. Önemli nokta: bütün sinyal fotonlarına bakınca desen yoktur; desen ancak ikizin sonucuna göre ayırınca ortaya çıkar. Bu yüzden bu deney geçmişi değiştirmez; bunu söylemek yaygın bir yanlış anlamadır. Bulgu bir deney sonucudur, 'geçmişe etki' yorumudur ve gerçek durum bakımından kesin değildir.

• Kimble 2008 — Kimble, The quantum internet. Nature 453, 1023-1030
  Kısaca ne anlatıyor?

  Kuantum ağlarının fırsatlarını ve zorluklarını tanımlayan Nature'daki kısa vizyon makalesi.

  Kimble, kuantum ağlarının kuantum hesaplama, iletişim ve metroloji için ortak bir fırsatlar ve zorluklar kümesi sunduğunu söyler. Çok sayıda düğüm ve kanaldan oluşan bir ağın gerçekleşmesi için kuantum tutarlılığının ve dolaşıklığın üretilmesi ve karakterize edilmesinde yeni bilimsel yeteneklere gerek vardır.

• Kirchmair 2009 — Kirchmair, State-independent experimental test of quantum contextuality. Nature 460, 494
  Kısaca ne anlatıyor?

  Soru: ölçülen özelliklerin, ölçümden önce belirli değerleri olduğunu varsaysak, kuantum öngörüleriyle çelişir miyiz? Kuantum bağlamsallığı, bir özelliğin ölçüm sonucunun, yanında hangi başka ölçümün yapıldığına göre değişebilmesidir; yani sonuç özelliğin tek başına bir malı değildir. Bu çalışmada araştırmacılar, tuzağa hapsedilmiş iyonlar üzerinde bu fikri sınayan bir eşitsizliği ölçtüler ve 'durumdan bağımsız' olması önemli: eşitsizliğin ihlali, sistemin hazırlandığı özel bir hâle değil, hangi hâlde hazırlanırsa hazırlansın ortaya çıkıyor. Sonuç, önceden belirli ve bağlamdan bağımsız değerler varsayan resmin, deneyle uyuşmadığını gösterdi. Bu bir deney bulgusudur. Neyin yerine konacağı ise yorum işidir. Deney, Bell testindeki gibi uzak parçacıkları değil, tek bir sistemin birden çok ölçümünü kullanır.

• Kitaev 2003 — Kitaev, Fault-tolerant quantum computation by anyons. Annals of Physics 303, 2-30
  Kısaca ne anlatıyor?

  Kitaev, iki boyutlu bir sistemdeki anyon denen uyarımları birbirinin etrafında dolaştırarak hesap yapmayı ve bunun doğası gereği hataya dayanıklı olmasını önerdi.

  Makalenin özeti kısa ve açıktır: iki boyutlu bir kuantum sistemi, anyon uyarımları taşıyorsa bir kuantum bilgisayar olarak düşünülebilir. Üç boyutta yalnız iki tür temel parçacık vardır, fermiyon ve bozon; iki boyutta ise aralarında bir yer tutan "anyon"lar mümkündür. İki anyon yer değiştirdiğinde sistemin durumu belirli bir dönüşüme uğrar.

• Kochen 1967 — Kochen, The Problem of Hidden Variables in Quantum Mechanics. Indiana University Mathematics Journal (J. Math. Mech.) 17, 59-87
  Kısaca ne anlatıyor?

  Bağlamsızlık varsayımıyla kuantum mekaniğinin çeliştiğini gösteren özgün matematiksel makale.

  Kochen ve Specker, kuantum mekaniğine ‘gizli değişkenler’ eklenip eklenemeyeceğini matematiksel olarak inceler. Gizli değişken kuramı, kuantum sonuçlarının belirsizliğinin yalnızca bizim bilgi eksikliğimizden kaynaklandığı ve her ölçüm için önceden belirlenmiş bir değer olduğu düşüncesidir.

• Kocsis 2011 — Kocsis, Observing the Average Trajectories of Single Photons in a Two-Slit Interferometer. Science 332, 1170-1173
  Kısaca ne anlatıyor?

  Çift yarık girişimi içindeki fotonların ortalama yollarını zayıf ölçümle yeniden kuran deney.

  Çift yarık deneyinde tek tek fotonlar bir ekranda noktalar bırakır; yeterince çok foton toplanınca girişim deseni belirir. Soru, tek bir fotonun yarıklardan sonra hangi yolu izlediğidir. Kuantum mekaniğinde yolun ölçülmesi deseni bozar. Bu çalışma yolu ‘ölçmek’ yerine ortalama yolu zayıf ölçümle yeniden kurar.

  Bu özet, kaynağın kendi özetine ulaşamadığımız için yalnız kesin bildiğimiz genel bilgiyle yazıldı; kaynağa bakarak gözden geçirilmelidir.

• Lamoreaux 1997 — Lamoreaux, Demonstration of the Casimir force in the 0.6 to 6 μm range. Phys. Rev. Lett. 78, 5
  Kısaca ne anlatıyor?

  Soru şuydu: 'boşluk' gerçekten hiçbir şey midir? Kuantum kuramına göre boş uzayda bile elektromanyetik alanın en düşük hâlinde bir kıpırtı kalır (sıfır noktası dalgalanması). Kuram, birbirine çok yaklaştırılmış iki iletken yüzeyin bu kıpırtıyı değiştirmesi yüzünden birbirini çekeceğini söylüyordu; buna Casimir kuvveti denir. Lamoreaux bu çok küçük kuvveti, bir burulma sarkacı üzerinde, yüzeyler arasında yaklaşık 0,6 ile 6 mikrometre aralıkta ölçtü. Sonuç kuramla yaklaşık yüzde 5 uyum içinde çıktı. Yani 'boşluk' ölçülebilir bir kuvvet doğurabiliyor. Burada deney: kuvvetin varlığı ve büyüklüğü; yorum: bunun 'boşluğun dolu olması' mı yoksa yüzeylerin birbiriyle etkileşmesinin başka bir anlatımı mı olduğu, fizikçiler arasında hâlâ konuşulur. İnsanı durduran şey, 'hiçbir şey olmayan yerde' elle tutulur bir etkinin ölçülmesi.

• Leifer 2014 — Leifer, Is the quantum state real? An extended review of psi-ontology theorems. Quanta 3, 67
  Kısaca ne anlatıyor?

  Kuantum durumunun dünyada gerçekten var olan bir şey mi (ontik), yoksa bizim bilgimiz mi (epistemik) olduğu sorusu eskidir. 2011'in sonlarında Pusey, Barrett ve Rudolph bir teorem ortaya koydu ve bu çok ilgi ve tartışma çekti. Leifer'in bu uzun derlemesi önce konunun arka planını anlatıyor, sonra teoremi açık bir dille sunuyor, ardından sonrasında yapılan ilgili çalışmaları gözden geçiriyor. Bir durumun 'ontik' ya da 'epistemik' olmasının ne anlama geldiğini tanımlıyor ve teoremden önceki, lehte ve aleyhteki argümanları sıralıyor. Önemli bir nokta: durumun gerçekliğini kanıtlamak, gerçekçi kuramlar üzerinde çok sert bir kısıt koymak demek. Bu bir kuramsal derleme; deney değil. Ne kesin: teoremlerin matematiği. Ne tartışmalı: varsayımların yerinde olup olmadığı ve ne sonuç çıkacağı.

• Lindblad 1976 — Lindblad, On the generators of quantum dynamical semigroups. Communications in Mathematical Physics 48, 119-130
  Kısaca ne anlatıyor?

  Kuantum dinamik yarı gruplarının üreteçlerinin en genel biçimini veren makale.

  Lindblad, çevreyle etkileşen bir kuantum sisteminin zaman gelişimini anlatan yarı grupları inceler. Yarı grup, belirli bir zaman adımından sonraki durumun, iki yarım adımın ardışık uygulanmasıyla elde edilebildiği bir zaman gelişimidir; bu, çevrenin hafızasız (Markov) olduğu varsayımına karşılık gelir.

• Lloyd 1996 — Lloyd, Universal Quantum Simulators. Science 273, 1073
  Kısaca ne anlatıyor?

  Lloyd, kuantum bilgisayarların yerel kuantum sistemlerini verimli simüle edebileceğini gösterdi.

  Feynman 1982'de, bir kuantum bilgisayarın kuantum sistemleri taklit edebileceğini sezgisel olarak önermişti. Lloyd'un sorusu, bunun matematiksel olarak doğru olup olmadığıdır.

• Ma 2016 — Ma, Delayed-choice gedanken experiments and their realizations. Rev. Mod. Phys. 88, 015005
  Kısaca ne anlatıyor?

  Işık ya da bir parçacık, iki yoldan birinden geçen bir aygıta girdiğinde dalga gibi mi, tanecik gibi mi davranacağı, aygıtın sonunda ne ölçüldüğüne bağlıdır. Wheeler, 'ya sonunda ne ölçeceğimize parçacık aygıta girdikten sonra karar verirsek?' diye sormuştu. Bu derleme yazısı, bu 'geciktirilmiş seçim' fikrinin tarihini anlatıyor ve fikrin laboratuvarda gerçekleştirilen hâllerini topluyor; seçimi hızlı bir rastgele sayı üretecine yaptırmak gibi. Bulgu şu: sonuçlar kuramın öngördüğü gibi çıkıyor, yani girişim görünüp görünmemesi son seçimle uyumlu. İnsanı durduran, bunun 'geçmişi değiştiriyormuş' gibi okunabilmesidir. Yazı bu okumaya karşı çıkıyor: deney sonucu kesin, ama 'geçmişi etkileme' bir yorumdur ve olağan kuramda buna gerek yoktur. Yazının ek konusu, ayrılabilirlik ile dolaşıklık arasındaki ikilik.

• Maldacena 1997 — Maldacena, The large N limit of superconformal field theories and supergravity. Adv. Theor. Math. Phys. 2, 231
  Kısaca ne anlatıyor?

  Fizikte iki büyük çerçeve var: kuantum alan kuramları (parçacıkların kuantum fiziği) ve kütleçekimi (Einstein'ın uzay-zaman kuramı). İkisini birleştirmek çözülmemiş sorudur. Maldacena, belirli bir tür kuantum alan kuramının (çok sayıda bileşeni olan, 'büyük N' sınırında, çok yüksek simetrili) başka bir boyutlu, eğri bir uzay-zamandaki yerçekimli sicim kuramıyla aynı bilgiyi taşıyabileceğini önerdi. Yani bir yüzeydeki yerçekimsiz anlatım, bir derindeki yerçekimli anlatımın karşılığı gibi. Makale bunu bir 'varsayım' olarak koyuyor ve sicim kuramından türetilen gerekçelerle destekliyor. Bu bir kuramsal önerme; doğrudan bir deneyi yok. Pek çok sınama ve matematiksel kontrolden geçti ve çok yoğun kullanılıyor, ama bizim evrenimiz için doğru olup olmadığı ayrı bir sorudur. Neden durduruyor: iç boyutlu bir dünyanın, daha az boyutlu bir sınırdaki anlatımla tam karşılanabilmesi.

• Maldacena 2013 — Maldacena, Cool horizons for entangled black holes. Fortschr. Phys. 61, 781
  Kısaca ne anlatıyor?

  Maldacena ve Susskind, dolaşıklığı bir uzay-zaman köprüsüyle özdeşleştiren bir öneri sundu ve bunu ateş duvarı paradoksuna bir çıkış olarak kullandı.

  Genel görelilik, iki uzak kara deliğin iç bölgeden bir köprüyle, yani Einstein–Rosen köprüsüyle bağlandığı çözümler içerir. Yazarlar bu çözümleri iki kara deliğin maksimum dolaşık bir durumu olarak yorumlar; yani kompleks bir EPR çifti.

• Micadei 2019 — Micadei, Reversing the direction of heat flow using quantum correlations. Nat. Commun. 10, 2456
  Kısaca ne anlatıyor?

  Isı kendiliğinden sıcaktan soğuğa akar; bu termodinamiğin yerleşik kuralıdır. Ancak bu kural, iki sistemin başlangıçta birbiriyle ilişkisiz olduğunu varsayar. Micadei ve arkadaşları nükleer manyetik rezonansla iki spini, ilişkili (dolanık) hâlde hazırladı ve ısının soğuktan sıcağa aktığını gözlemledi. Akışın yönünü, ilişkiler ile entropi arasındaki bir takas belirliyordu. Bu bir deneydir. Durduran yan, termodinamiğin ikinci yasasını çiğnemeden, ilişkilerin yönü değiştirebilmesidir; yasa daha geniş bir bilgi bakışıyla yeniden okunuyor. Kullanım olarak mikro ölçekte ısı denetimi önerilmiştir.

• Minev 2019 — Minev, To catch and reverse a quantum jump mid-flight. Nature 570, 200
  Kısaca ne anlatıyor?

  Kuantum fiziğinde ölçüm ayrık ve rastgele sonuçlar verebiliyor; Bohr'un 1913'te önerdiği 'kuantum sıçraması', bir atomun iki enerji düzeyi arasında ani geçişi, bunun simgesi. Sıçramaların ne zaman olacağı temelden kestirilemez sayılırdı. Soru şu: sıçrama olmak üzereyken bunu bilmek mümkün mü? Ekip, üç düzeyli yapay bir atomda (süperiletken devre) temel düzeyden uyarılmış düzeye sıçramayı, yardımcı bir düzeyin doluluğunu izleyerek takip etti. Bulgu: her tamamlanan sıçrama sürekli, uyumlu ve belirlenimli bir gidişle ilerliyor. Ekip gerçek zamanlı izleme ve geri besleme ile sıçramayı yarı yolda yakalayıp tersine çevirdi, yani tamamlanmasını engelledi. Sonuçlar, sıçramalar için kuantum yörünge kuramının kestirimleriyle uyuşuyor. Bu bir deney bulgusu; makale bunun Bohr'un görüşünü çürüttüğünü söylüyor. İnsanı durduran yan, 'ani' sanılan bir olayın içinde bir seyir bulunması.

• Misra 1977 — Misra, The Zeno's paradox in quantum theory. J. Math. Phys. 18, 756
  Kısaca ne anlatıyor?

  Kararsız bir parçacık, örneğin bozunacak bir atom çekirdeği, zamanla başka parçacıklara dönüşür. Misra ve Sudarshan şunu sordu: bu parçacığı sürekli gözlemlersek, yani 'bozundu mu?' diye durmadan bakarsak ne olur? Kuantum kuramının matematiğiyle yaptıkları hesapta, bakışlar yeterince sık olursa parçacığın hiç bozunmadığı çıkar, yani sürekli izlenen çaydanlık kaynamaz gibi bir sonuç. Bu sonuca kuantum Zenon paradoksu denir. Makale bir kuram ve hesap makalesidir; ölçümün durumu her seferinde yeniden başlattığı varsayımına dayanır. Sonradan başka gruplar, sık ölçümün gerçekten bozunmayı yavaşlattığını laboratuvarda gösterdi; bu bu makalenin değil, sonraki deneylerin sonucudur. İnsanı durduran, bakmanın yani ölçmenin sadece bilgi almak olmayıp sistemin gidişini etkilemesidir.

• Mohideen 1998 — Mohideen, Precision Measurement of the Casimir Force from 0.1 to 0.9 μm. Phys. Rev. Lett. 81, 4549
  Kısaca ne anlatıyor?

  Mohideen ve Roy, atomik kuvvet mikroskobuyla Casimir kuvvetini 0,1–0,9 μm aralığında çok daha hassas ölçtü.

  Lamoreaux'un ölçümünden birkaç yıl sonra yapılan bu çalışma, aynı kuvveti çok daha küçük aralıklarda ve daha küçük belirsizlikle ölçmeyi hedefler. Soru: Casimir kuvveti, gerçek malzemelerin ve sıcaklığın etkileri hesaba katıldığında kuramla yüzde birlik düzeyde uyuşur mu?

• Monroe 1996 — Monroe, A "Schrödinger cat" superposition state of an atom. Science 272, 1131
  Kısaca ne anlatıyor?

  Monroe ve arkadaşları, tek bir tuzağa alınmış berilyum iyonunu, birbirinden uzamsal olarak ayrık iki durumun üst üste binmiş hâline hazırlar ve bunu girişimle doğrular.

  Makalenin özetine göre, yazarlar tek atom düzeyinde bir "Schrödinger kedisi" benzeri durum üretmişlerdir. Bir tuzakta tutulan 9Be+ iyonu önce lazerle sıfır noktası enerjisine kadar soğutulur. Ardından iyon, uzamsal olarak ayrı iki uyumlu harmonik salınıcı durumunun üst üste binmesine hazırlanır.

• Moreva 2014 — Moreva, Time from quantum entanglement: An experimental illustration. Phys. Rev. A 89, 052122
  Kısaca ne anlatıyor?

  Evrene dışarıdan bakan biri için zaman akıyor mu? Page ve Wootters'ın bir önerisine göre evrenin toplam hâli hiç değişmeyen, 'donmuş' olabilir; zaman ise sistemin bir parçasının (saat) öbür parçalarla dolaşıklığından doğar. Bu makale bu fikrin küçük bir sahnesini laboratuvarda gösteriyor. İki foton dolaşık hâlde hazırlanıyor; biri saat gibi kullanılıyor, öbürü onunla ölçülüyor. Saat fotonuna bağlanan içeriden bir gözlemci, öbür fotonun zamanla değiştiğini görüyor. Dışarıdan yalnız ikisinin birlikte durumuna bakan gözlemci ise hiçbir değişim görmüyor: hâl duruyor. Bu bir gösteri deneyidir: fikri küçük bir düzende canlandırır, evrenin gerçekten böyle işlediğini göstermez. Zamanın gerçekten böyle doğup doğmadığı kuramsal ve açık bir sorudur.

• Ollivier 2004 — Ollivier, Objective properties from subjective quantum states: Environment as a witness. Physical Review Letters 93, 220401
  Kısaca ne anlatıyor?

  Çevreyi pasif bir yok edici değil, bilgiyi çoğaltan aktif bir tanık olarak ele alan ilk formülasyonlardan biri.

  Makale, açık kuantum sistemlerinde nesnel özelliklerin nasıl ortaya çıktığını sorar. Açık sistem, çevresiyle etkileşen sistemdir; fotonlar, hava molekülleri ya da başka parçacıklar sistemin yanından geçip ona dair bir iz taşır. Klasik dekoherans anlatımında çevre, kuantum tutarlılığını seçici biçimde yok eden bir ‘rezervuar’ olarak görülürdü. Yazarlar çevreye ikinci bir rol verir: sistem hakkında bilgiyi yükselten, yayan bir iletişim kanalı.

• Ozawa 2003 — Ozawa, Universally valid reformulation of the Heisenberg uncertainty principle on noise and disturbance in measurement. Phys. Rev. A 67, 042105
  Kısaca ne anlatıyor?

  Heisenberg belirsizlik ilkesi çoğu zaman şöyle anlatılır: bir parçacığın yerini ne kadar keskin ölçerseniz, o ölçümün hızını (daha doğrusu momentumunu) o kadar çok bozarsınız; ikisinin çarpımı belli bir alt sınırın altına inemez. Ozawa bu 'ölçüm hatası ile bozma' çarpımının alt sınırının her durumda geçerli olmadığını matematiksel olarak gösterdi. Doğru ilişkide fazladan terimler var; ölçüm aleti ile ölçülen şey arasında belirli bir bağ varsa çarpım Heisenberg'in sınırından küçük olabiliyor. Makale ayrıca bunu gösteren bir ölçüm modeli kurdu ve ışıkla yapılabilecek bir deney önerdi. Bunlar kuram düzeyinde bir sonuçtur; makalenin kendisi deney değil, deney tasarısı sunar. Durduran yan, ilkenin kendisinin çökmesi değil, sık anlatılan ölçüm-bozma biçiminin düzeltilmesidir. Başka biçimler, yani durumların kendi yayılımına dair bağıntılar, olduğu gibi geçerliliğini korur.

• Page 1983 — Page, Evolution without evolution: Dynamics described by stationary observables. Phys. Rev. D 27, 2885
  Kısaca ne anlatıyor?

  Fizik denklemleri zamanı hep bir 'parametre' olarak alır; peki evrenin tamamı kapalı bir sistemse, evrenin dışında kimin saati var? Don Page ve William Wootters bir öneri getirdi: evren durağan olabilir ve değişim, sistemin bir parçasının başka bir parçasıyla (bir iç saatle) karşılaştırılmasından doğar. Yani 'zaman geçiyor' izlenimi, saatin gösterdiği ile geri kalanın ilişkisinden okunur. Bu bir kuram önerisidir, deney değil. Durduran yan, evrenin bütünlüğünde değişimin görünmemesi ve değişimin yalnızca parçalar arası ilişkiden ortaya çıkmasıdır. Bunun gerçekte böyle olup olmadığı yorum ve tartışma konusudur.

• Page 1993 — Page, Information in black hole radiation. Phys. Rev. Lett. 71, 3743
  Kısaca ne anlatıyor?

  Page, bilginin kara delik ışımasında geri geliyorsa bunun ne kadar hızlı ve nasıl görüneceğini kestirdi.

  Page'in makalesi bir soruyla başlar: kara delik oluşumu ve buharlaşması bir S matrisiyle, yani başlangıç durumdan son duruma birimsel bir eşlemeyle betimlenebiliyorsa, bilgi ışımayla birlikte dışarı çıkmalıdır. Bu çıkış ne zaman ve ne ölçüde olur?

  Bu özet, kaynağın kendi özetine ulaşamadığımız için yalnız kesin bildiğimiz genel bilgiyle yazıldı; kaynağa bakarak gözden geçirilmelidir.

• Pauli 1925 — Pauli, Über den Zusammenhang des Abschlusses der Elektronengruppen im Atom mit der Komplexstruktur der Spektren. Z. Phys. 31, 765-783
  Kısaca ne anlatıyor?

  Atomlardaki elektron kabuklarının kapanışını ve tayf çizgilerinin manyetik alandaki karmaşık ayrılmalarını ilişkilendirerek bir dışlama kuralı öneren makale.

  Makalenin çıkış noktası iki ayrı bilmece idi. Birincisi periyodik tablodaki kabukların 2, 8, 18, 32 elektrona kadar dolması ve bu sayıların neden bu değerlerde kapandığıydı. İkincisi, tayf çizgilerinin manyetik alanda beklenenden daha karmaşık biçimde ayrılması, yani anormal Zeeman etkisiydi. Üstelik bir atomdaki bütün elektronların neden en düşük enerji durumunda toplanmadığı da açık değildi.

  Bu özet, kaynağın kendi özetine ulaşamadığımız için yalnız kesin bildiğimiz genel bilgiyle yazıldı; kaynağa bakarak gözden geçirilmelidir.

• Pednault 2019 — Pednault, Leveraging Secondary Storage to Simulate Deep 54-qubit Sycamore Circuits. arXiv:1910.09534 (önbaskı)
  Kısaca ne anlatıyor?

  Sycamore devrelerinin klasik bir süper bilgisayarda ikincil depolama kullanılarak günler içinde benzetilebileceğini öne süren yanıt.

  Yazarların önceki bir çalışması, ikincil depolamanın (disklerin) klasik benzetimle pratik olarak çalıştırılabilen kuantum devrelerinin aralığını genişletebildiğini göstermişti. Bu yazı o teknikleri geliştirir ve 53 ve 54 kübitli Sycamore devrelerine uygular. Yazı, Google'ın Nature makalesinin yayımlanmasından kısa süre önce, önbaskı olarak çıkmıştır.

• Penrose 1996 — Penrose, On Gravity's role in Quantum State Reduction. Gen. Relativ. Gravit. 28, 581-600
  Kısaca ne anlatıyor?

  Kuantum durum indirgenmesini (çöküşü), iki kütle dağılımının uzay-zamana verdiği geometri farkına bağlayarak anlatan öneri.

  Penrose'un çıkış noktası ölçüm problemidir: kuantum kuramı bir sistemi birden çok durumun süperpozisyonu olarak tanımlayabilir, ama ölçüm tek bir sonuç verir. Penrose'a göre bu, kuantum kuramı ile genel göreliliğin birlikte ele alınmasını gerektirir. Gerekçesi şudur: iki ayrı konumda bulunan bir kütlenin süperpozisyonu, iki farklı uzay-zaman geometrisinin süperpozisyonu anlamına gelir.

  Bu özet, kaynağın kendi özetine ulaşamadığımız için yalnız kesin bildiğimiz genel bilgiyle yazıldı; kaynağa bakarak gözden geçirilmelidir.

• Petrosky 1990 — Petrosky, Quantum Zeno effect. Phys. Lett. A 151, 109
  Kısaca ne anlatıyor?

  Makale, kuantum Zeno etkisi üzerine; elimizde bu kaynağın kendi özeti yok. Etki, kararsız bir sistemi sık sık ölçmenin onun bozunmasını yavaşlatabileceğini söyler.

  Bu özet, kaynağın kendi özetine ulaşamadığımız için yalnız kesin bildiğimiz genel bilgiyle yazıldı; kaynağa bakarak gözden geçirilmelidir.

• Planck 1901 — Planck, Ueber das Gesetz der Energieverteilung im Normalspectrum. Ann. Phys. 309, 553
  Kısaca ne anlatıyor?

  Planck, siyah cisim ışımasının enerji dağılımı yasasını, enerjiyi belirli büyüklükte paylara bölünmüş sayarak çıkarır.

  Isıtılmış bir cismin yaydığı ışığın dalga boylarına göre dağılımı o dönemde ölçülüyordu. Klasik kuramdan çıkan dağılım kısa dalga boylarında deneyle ters düşüyor, ölçüm sonuçlarına uyan yasalar ise kuramsal bir dayanaktan yoksundu. Planck bu makalede ölçülen dağılıma uyan bir yasayı kuramsal bir hesapla temellendirmeye çalışır.

  Bu özet, kaynağın kendi özetine ulaşamadığımız için yalnız kesin bildiğimiz genel bilgiyle yazıldı; kaynağa bakarak gözden geçirilmelidir.

• Popescu 1994 — Popescu, Quantum nonlocality as an axiom. Found. Phys. 24, 379-385
  Kısaca ne anlatıyor?

  Popescu ve Rohrlich, görelilikle uyumlu ama kuantum mekaniğinden daha güçlü korelasyonlar kuran varsayımsal bir model gösterdiler ('Quantum nonlocality as an axiom', Found. Phys. 24, 379).

  Bu makalenin çıkış noktası, kuantum mekaniğinin yerel olmayan korelasyonlarının hangi ilkelerden türetilebileceği sorusudur. İki ilke akla gelir: korelasyonlar yerel bir kuramla açıklanamaz (Bell), ama bu korelasyonlar bir mesaj göndermek için kullanılamaz (görelilik).

  Bu özet, kaynağın kendi özetine ulaşamadığımız için yalnız kesin bildiğimiz genel bilgiyle yazıldı; kaynağa bakarak gözden geçirilmelidir.

• Procopio 2015 — Procopio, Experimental superposition of orders of quantum gates. Nat. Commun. 6, 7913
  Kısaca ne anlatıyor?

  Bir işlemde A sonra B yapmakla B sonra A yapmak çoğu zaman ayrı sonuç verir. Kuantum kuramı, bu iki sıranın bir arada bulunmasına izin veriyor mu? Bu deneyde bir fotonun hangi kapıdan önce geçeceği, ikinci bir fotonun durumuna bağlanarak 'iki sıra birlikte' hâline getiriliyor. Bu düzende, iki işlemin sıra değiştirince aynı sonucu verip vermediği, her işlemi tek tek defalarca uygulamaya göre daha az denemeyle anlaşılabiliyor; kuramsal bir avantaj olarak bilinen bu durum laboratuvarda gösteriliyor. Bu deney sonucudur. Yazarlar bunun 'nedensel sıraların süperpozisyonu' gibi okunabileceğini söylüyor; ama bu okuma bir yorumdur. İnsanı durduran, olayların sırasının da bir kuantum olasılığı gibi davranabilmesidir.

• Proietti 2019 — Proietti, Experimental test of local observer independence. Sci. Adv. 5, eaaw9832
  Kısaca ne anlatıyor?

  Bilimsel yöntem, kimin gözlediğinden bağımsız ve herkesçe kabul edilen olgulara dayanır. Kuantum mekaniğinde ise gözlemlerin nesnelliği bu kadar açık değil; Wigner'in ünlü düşünce deneyinde iki gözlemci birbirinden farklı gerçeklikler yaşıyor gibi görünür. Bu gerçeklikler gözlemciden bağımsız biçimde uzlaştırılabilir mi? Yakın dönemde dört gözlemcili genişletilmiş bir sürüm kuruldu ve bu soruyu sınamaya imkân verdi. Ekip, altı fotonlu bir deneyle bu sürümü gerçekleştirdi ve ilgili Bell türü eşitsizliği beş standart sapmayla ihlal etti. Bu bir deney bulgusu. Yorum kısmı şartlı: yerellik ve serbest seçim varsayımlarına bağlı kalınırsa kuantum kuramının gözlemciye bağlı yorumlanması gerekir. Yani sonuç, varsayımlardan birini bırakmadan, 'herkes için aynı olgu' fikrini zorluyor.

• Pusey 2012 — Pusey, On the reality of the quantum state. Nat. Phys. 8, 475
  Kısaca ne anlatıyor?

  Kuantum hâli, kuramın temel matematik nesnesi. Yine de fizikçiler bunun gerçekte neyi temsil ettiğinde uzlaşmış değil. Bir görüş, saf bir kuantum hâlinin doğrudan gerçekliğe karşılık geldiğini söylüyor. Başka bir görüş uzun zamandır, hâlin yalnızca sistemin bir yönüne dair bilgiyi temsil ettiğini savunuyor. Makale bir kuram sonucu veriyor: kuantum hâlini altta yatan fiziksel durum hakkında salt bilgi sayan ve bağımsız hazırlanan sistemlerin bağımsız fiziksel durumlara sahip olduğunu varsayan her model, kuantum kuramıyla çelişen kestirimler yapmak zorunda. Bu bir deney değil, matematiksel bir sonuç; geçerliliği bu iki varsayıma bağlı. Insanı durduran şey, 'hâl sadece bilgidir' diyen yaklaşımların bu şartlar altında kapatılmış olması.

• Ringbauer 2015 — Ringbauer, Measurements on the reality of the wavefunction. Nat. Phys. 11, 249
  Kısaca ne anlatıyor?

  Kuantum mekaniği doğayı olağanüstü başarıyla anlatıyor, ama dalga fonksiyonunun ne olduğu hâlâ belirsiz: sistem hakkındaki sınırlı bilgimizi mi temsil ediyor, yoksa doğrudan gerçekliğe mi karşılık geliyor? Daha önceki kuram sonuçları, nesnel bir gerçeklik varsa dalga fonksiyonunun gerçek olması gerektiğini söylemişti, ama tartışmalı varsayımlara dayanıyorlardı. Bu çalışma o varsayımlar olmadan başka bir yol izliyor ve tek fotonlarla, bilgi yorumlarının kuantum olguları ne kadar açıklayabileceğine deneysel bir sınır koyuyor. Bulgu: üç ve dört boyutlu durumlarda, birbirine dik olmayan kuantum durumlarının sınırlı ayırt edilebilirliğini hiçbir bilgi yorumu tam olarak açıklayamıyor. Bu bir deney sonucu. Yorum kısmı şartlı: nesnel bir gerçeklik düşüncesi kabul edilirse, sonuç dalga fonksiyonunun gerçekliğe doğrudan karşılık geldiği görüşünü güçlendiriyor. Tartışma hâlâ sürüyor.

• Ritchie 1991 — Ritchie, Realization of a measurement of a "weak value". Physical Review Letters 66, 1107-1110
  Kısaca ne anlatıyor?

  Zayıf değerin laboratuvarda ilk ölçümü (ışık demetinin polarizasyonuyla).

  Bu makale, 1988'de kuramsal olarak önerilen zayıf değer kavramının ilk deneysel gösterimidir. Deney, optik bir düzenekte yapılır: ışığın polarizasyonu ön seçilir, bir kristal ışık demetini polarizasyona bağlı biçimde çok az kaydırır ve demet ardından başka bir polarizasyona sonradan seçilir. Ölçülen büyüklük demetin kaymasıdır.

  Bu özet, kaynağın kendi özetine ulaşamadığımız için yalnız kesin bildiğimiz genel bilgiyle yazıldı; kaynağa bakarak gözden geçirilmelidir.

• Robertson 1929 — Robertson, The uncertainty principle. Phys. Rev. 34, 163
  Kısaca ne anlatıyor?

  Heisenberg 1927'de bir parçacığın konumu ile hızının (momentumunun) aynı anda keyfî kesinlikte bilinemeyeceğini söylemişti. Robertson bu fikri tek bir çiftten alıp genel bir kurala bağlıyor: birbirine 'değişmeli' olmayan herhangi iki ölçülebilir büyüklük için, ikisinin belirsizliklerinin çarpımının alt bir sınırı vardır. Yani biri ne kadar keskin bilinirse öbürü o kadar bulanık kalır. Burada 'belirsizlik', ölçüm aletinin kabalığı değil, aynı durum için ölçüm sonuçlarının yayılması demektir. Bu bir kuram sonucudur, matematikle kanıtlanan bir eşitsizliktir; deneyle defalarca sınanmıştır. Tartışmalı olan, bunun doğanın kendisine mi, yoksa bizim bilgimize mi dair olduğudur; Robertson bu soruya girmiyor. İnsanı durduran, 'bilmediğimiz bir şey' değil, aynı anda var olmayan iki kesinliktir.

• Rovelli 1996 — Rovelli, Relational quantum mechanics. Int. J. Theor. Phys. 35, 1637
  Kısaca ne anlatıyor?

  Rovelli şunu soruyor: kuantum kuramı bir sistemin 'kendi başına' hâlini mi anlatıyor, yoksa bir sistemin başka bir sistemle ilişkisini mi? Önerisi şu: bir şeyin özellikleri, mutlak olarak değil, onu gözleyen ya da onunla etkileşen başka bir sisteme göre vardır. Aynı olay için iki farklı gözlemci, ikisi de kurala uygun olmakla birlikte, farklı şeyler söyleyebilir; tuhaf görünen kısım budur. Yazar, kuantum kuramının sıra dışı yanlarının bu 'bakışa göre olma' fikrinden doğal çıktığını savunuyor. Bu bir deney değil; kuramın yorumuna dair bir öneridir ve diğer yorumlar kadar tartışmalıdır, deneyle birinden ötekine karar verilmiş değildir. Yaklaşımın çekici ve rahatsız edici yanı, 'dünya şöyledir' cümlesinin yerine 'şuna göre şöyledir' cümlesini koyması.

• Rovelli 2009 — Rovelli, Forget time. arXiv:0903.3832 (Found. Phys. 41, 1475, 2011)
  Kısaca ne anlatıyor?

  Makale, kuantum kütleçekimini anlamak için en iyi yolun, zaman kavramının hiçbir rol oynamadığı bir dünya resmi kurmak olduğunu savunuyor. Yazar bu bakışı özetliyor: temel bir tanımda 'zamanı unutmamız' gerekiyor. Bunun klasik kuramda ve kuantum kuramında nasıl yapılabileceğini anlatıyor. Fikir, bağımlı ve bağımsız değişkenleri aynı düzeyde ele alan bir biçimcilik geliştirmek. Kısaca yazarın önerisi, mekaniği değişkenlerin zaman içinde evrimi kuramı olarak değil, değişkenler arasındaki ilişkiler kuramı olarak yorumlamak. Bu bir kuram ve bakış önerisi; deney değil, ve yazarın kendi savunusu. Insanı durduran yan, zamanın temelde bir ön koşul değil, ilişkilerden türeyen bir şey olabilmesi.

• Rozema 2012 — Rozema, Violation of Heisenberg's measurement-disturbance relationship by weak measurements. Phys. Rev. Lett. 109, 100404
  Kısaca ne anlatıyor?

  Heisenberg'in ilk söylediği fikir şuydu: bir şeyi ne kadar kesin ölçersek, ölçerken onu o kadar çok bozarız. Bu 'ölçme-bozma' ilişkisi çoğu yerde belirsizlik ilkesiyle birlikte öğretilir; oysa kesin ispatlanmış olan, bir sistemin kendi içindeki belirsizliklerin (örneğin konum ve hız yayılımı) birbirine bağlı olduğu ilişkidir. Rozema ve arkadaşları bir ışık parçacığının (foton) kutuplanmasını önce ve sonra 'zayıf ölçüm' denen, sistemi pek rahatsız etmeyen bir yöntemle izleyerek hata ile bozulmayı ayrı ayrı çıkardılar. Sonuçta Heisenberg'in ilk biçimindeki ilişkinin aşıldığını, daha sonra Ozawa'nın önerdiği düzeltilmiş ilişkinin ise geçerli kaldığını gördüler. Bu bir deney sonucudur. Neden durduruyor: yaygın anlatılan ilke olduğu gibi doğru çıkmıyor; ne kesin, ne tartışmalı hâlâ ayrı tutulmalı. Zayıf ölçümün ne anlama geldiği ayrıca tartışılan bir konu.

• Rubino 2017 — Rubino, Experimental verification of an indefinite causal order. Sci. Adv. 3, e1602589
  Kısaca ne anlatıyor?

  Elimizdeki ham özet çok kısa: araştırmacılar, önceden belirlenmiş bir nedensel sırası bulunmayan bir kuantum sürecini gözlemlediklerini ve nitelediklerini bildiriyor. Soru, olayların hangisinin önce hangisinin sonra olduğunun kesin biçimde belirli olmak zorunda olup olmadığı. Başlıktan anladığımız kadarıyla bu bir deney çalışması ve 'belirsiz nedensel düzen' denen durumu doğrulamaya yönelik. Bu özetin ötesinde deneyin ayrıntısını, kullanılan düzeneği ya da sayısal sonuçları verilen metinden bilmiyoruz; bunları yazmıyoruz. İnsanı durduran şey, sıralama gibi en temel görünen bir düzenin bile kuantum durumlarda önceden belirli olmayabileceği fikri.

  Bu özet, kaynağın kendi özetine ulaşamadığımız için yalnız kesin bildiğimiz genel bilgiyle yazıldı; kaynağa bakarak gözden geçirilmelidir.

• Rugh 2002 — Rugh, The quantum vacuum and the cosmological constant problem. Stud. Hist. Phil. Mod. Phys. 33, 663
  Kısaca ne anlatıyor?

  Kozmolojik sabit sorunu, genel görelilik ile kuantum alan kuramının kesiştiği yerde doğuyor ve modern fiziğin temel sorunlarından sayılıyor. Makale bu sorunun tarihsel ve kavramsal kökenini anlatıyor; sorun, kuantum alan kuramındaki vakum kavramıyla yakından bağlantılı. Yazarlar, sorunun 'fiziksel olarak gerçek vakum enerjisi' düşüncesine dayandığını eleştirel biçimde tartışıyor. Ayrıca sorunun iyi tanımlı olabilmesi için genel görelilik ile kuantum alan kuramı arasında hangi ilişkilerin varsayıldığını ortaya koyuyorlar. Bu bir deney değil; kavramsal ve tarihsel inceleme, yani yorum düzeyi. Insanı durduran yan, boşluğun enerji taşıyan gerçek bir şey sayılıp sayılmayacağının sorunun kendisini belirlemesi.

• Schlosshauer 2005 — Schlosshauer, Decoherence, the measurement problem, and interpretations of quantum mechanics. Rev. Mod. Phys. 76, 1267
  Kısaca ne anlatıyor?

  Kuantum kuramına göre bir sistem, ölçülmeden önce birkaç olasılığın birlikte hesaba girdiği bir hâlde olabilir (süperpozisyon). Ama ölçünce hep tek bir sonuç görürüz; bu uyuşmazlığa ölçüm problemi denir. Schlosshauer'in makalesi, dekoherans denen olguyu ve onun bu probleme ne kadar yardım ettiğini anlatan bir değerlendirme yazısıdır. Dekoherans şudur: küçük bir sistem çevresiyle (hava, ışık, ısı) kaçınılmaz olarak etkileşir ve bu yüzden olasılıkların birlikte oluşunun ele geçirilebilir izleri, yani girişim, çok hızlı silinir. Bu bir deney ve hesap konusudur ve iyi anlaşılmıştır. Makale ayrıca bunun tek bir sonucun neden ortaya çıktığını açıklayıp açıklamadığını sorar ve ana yorum yaklaşımlarını (Kopenhag, çok dünyalar, gizli değişkenler ve diğerleri) tek tek bu çerçevede inceler. Yazının vardığı nokta, dekoheransın sonuçların neden klasik göründüğünü açıkladığı, ama 'neden yalnız biri' sorusunu kendi başına kapatmadığıdır; bu kısım yoruma bağlıdır.

• Schlosshauer 2013 — Schlosshauer, A snapshot of foundational attitudes toward quantum mechanics. Stud. Hist. Phil. Mod. Phys. 44, 222
  Kısaca ne anlatıyor?

  Kuantum mekaniğinin temelleri, deneysel ve kuramsal çalışmalarla kuantum bilgi bilimini doğurdu, ama temel sorular hâlâ fizik topluluğunda ateşli biçimde tartışılıyor ve esas konularda uzlaşma yok. Bu çalışma bir kuram ya da deney değil, bir anket: kuantum mekaniğinin temelleri üzerine bir konferansa katılan 33 kişiye 16 çoktan seçmeli soru soruldu. Katılımcılar arasında fizikçiler, felsefeciler ve matematikçiler vardı. Yazarlar, yaygın görüşleri ve cevaplar arasındaki güçlü, orta ve zayıf ilişkileri çıkarıyor. Ortaya çıkan, alandaki görüşlerin o günkü bir anlık fotoğrafı; yani 33 kişilik bir örneklemden çıkmış bir tablo. Bunu bu hâliyle bir genel hüküm gibi okumamak gerekiyor. Durdurucu yan, bu alanda uzmanların bile hâlâ aynı yerde buluşmuyor olması.

• Schlosshauer 2019 — Schlosshauer, Quantum decoherence. Phys. Rep. 831, 1
  Kısaca ne anlatıyor?

  Kuantum kuramına göre bir sistem, ölçülmeden önce birden çok olasılığın bir araya geldiği bir durumda olabilir (süperpozisyon). Günlük dünyada ise masayı hep tek bir yerde görürüz. Bu derleme yazısı, 'dekoherans' denen süreci anlatıyor: sistem çevresiyle (hava, ışık, ısı) kaçınılmaz olarak etkileşir ve çevre sistem hakkında bir tür iz taşır; bu yüzden olasılıklar arasındaki girişim yok olur ve sistem klasik bir şey gibi görünmeye başlar. Dekoherans hesaplanabilir ve deneylerde ölçülmüştür; bu kısım sağlamdır. Tartışmalı olan, bunun ölçümün 'neden tek bir sonuç verdiğini' açıklayıp açıklamadığıdır. Çoğu yazara göre tek başına açıklamaz; yalnız girişimin neden görünmediğini anlatır. Yazı, bu sınırı da açıkça konuşan bir gözden geçirmedir.

• Schrödinger 1926 — Schrödinger, An Undulatory Theory of the Mechanics of Atoms and Molecules. Phys. Rev. 28, 1049
  Kısaca ne anlatıyor?

  Schrödinger, kendi dalga denklemini ve bununla hidrojen atomunun enerji düzeylerinin nasıl bulunduğunu İngilizce olarak özetledi (Annalen der Physik'teki dört bölümlük 'Quantisierung als Eigenwertproblem' dizisinin özeti).

  Bu makale, Schrödinger'in 1926'da Almanca olarak dört bölüm hâlinde yayımladığı çalışmanın İngilizce bir özetidir. Çıkış noktası şuydu: atomlarda enerjinin neden yalnızca belirli değerler alabildiği, o dönemde 'kuantum koşulları' diye dışarıdan eklenen kurallarla anlatılıyordu. Schrödinger bu kuralları dışarıdan eklemek yerine, bir dalga denkleminin çözümlerinin kendiliğinden yalnızca belirli değerler için düzgün (sonlu ve tek değerli) olduğunu göstermeyi önerdi. Tıpkı gergin bir telin yalnızca belirli frekanslarda titreşebilmesi gibi.

  Bu özet, kaynağın kendi özetine ulaşamadığımız için yalnız kesin bildiğimiz genel bilgiyle yazıldı; kaynağa bakarak gözden geçirilmelidir.

• Schrödinger 1935 — Schrödinger, Die gegenwärtige Situation in der Quantenmechanik. Naturwissenschaften 23, 807
  Kısaca ne anlatıyor?

  Schrödinger, kuantum mekaniğinin o günkü durumunu gözden geçirir ve dolanıklık kavramını ve kedi düşünce deneyini bu makalede ortaya koyar.

  Makale, Naturwissenschaften dergisinde üç bölüm hâlinde yayımlanmıştır ve kuantum mekaniğinin o zamanki anlatımını eleştirel bir gözle gözden geçirir. Yazı, EPR makalesine verilen bir yanıt zinciri içinde okunur; çünkü orada iki sisteme ait durumların birbirinden ayrılamayacağı bir durum ele alınır ve Schrödinger bu duruma "Verschränkung", yani dolanıklık adını verir.

  Bu özet, kaynağın kendi özetine ulaşamadığımız için yalnız kesin bildiğimiz genel bilgiyle yazıldı; kaynağa bakarak gözden geçirilmelidir.

• Schwinger 1948 — Schwinger, On Quantum-Electrodynamics and the Magnetic Moment of the Electron. Physical Review 73, 416-417
  Kısaca ne anlatıyor?

  Schwinger, elektronun manyetik momentine ilk kuantum düzeltmesini hesapladı ve ölçülen değerle karşılaştırdı.

  Bu, iki sayfalık kısa bir mektup. Dirac denklemi elektronun manyetik momentinin, spininden ve yükünden tam olarak belirli bir değer çıkaracağını söylüyordu. 1947'de yapılan ölçümler ise bu değerin yüzde birkaç binde birlik bir miktar daha büyük olduğunu gösterdi. Soru şuydu: bu küçük sapma, ışık alanının elektronla etkileşmesinden gelen bir düzeltme olabilir mi?

  Bu özet, kaynağın kendi özetine ulaşamadığımız için yalnız kesin bildiğimiz genel bilgiyle yazıldı; kaynağa bakarak gözden geçirilmelidir.

• Scovil 1959 — Scovil, Three-Level Masers as Heat Engines. Phys. Rev. Lett. 2, 262
  Kısaca ne anlatıyor?

  Scovil ve Schulz-DuBois, üç düzeyli bir maseri (mikrodalga yükselteci) bir ısı makinesi olarak okudu ve verimini termodinamik sınırla karşılaştırdı.

  Maser, bir maddedeki atomların enerji düzeyleri arasındaki geçişlerden yararlanıp mikrodalga ışımasını yükselten bir aygıttır. Üç düzeyli maserde atomlar en alttaki düzeyden en üstteki düzeye bir 'pompa' ışımasıyla çıkarılır; sonra ara düzeye inerken yükselteç ışımasını verirler.

  Bu özet, kaynağın kendi özetine ulaşamadığımız için yalnız kesin bildiğimiz genel bilgiyle yazıldı; kaynağa bakarak gözden geçirilmelidir.

• Scully 1982 — Scully, Quantum eraser: A proposed photon correlation experiment concerning observation and "delayed choice" in quantum mechanics. Phys. Rev. A 25, 2208-2213
  Kısaca ne anlatıyor?

  Bir çift yarık benzeri düzende yol bilgisinin sonradan okunması ya da silinmesi seçiminin girişim desenine etkisini ele alan ve "kuantum silgi"yi öneren kuramsal makale.

  Çift yarık deneyinde parçacığın hangi yarıktan geçtiğini belirleyen bir bilgi varsa girişim deseni kaybolur. Soru şudur: bu bilgi bir başka sistemde (örneğin bir foton ya da bir atomun iç durumunda) saklanıyorsa ve sonradan okunmak yerine silinirse ne olur?

  Bu özet, kaynağın kendi özetine ulaşamadığımız için yalnız kesin bildiğimiz genel bilgiyle yazıldı; kaynağa bakarak gözden geçirilmelidir.

• Shalm 2015 — Shalm, Strong loophole-free test of local realism. Phys. Rev. Lett. 115, 250402
  Kısaca ne anlatıyor?

  Bell testi şunu soruyor: doğa, her şeyin 'yerel' ve 'önceden belirli' olduğu bir kuralla işliyor olabilir mi? Yerel gerçeklik demek, bir şeyin etkisi ışıktan hızlı yayılmaz ve ölçülmeden önce de belirli bir değeri vardır demek. Eski Bell deneylerinde, sonucu bu kurala sığdırmaya izin veren küçük 'kaçamak' açıklar vardı. Bu çalışmada dolanık foton çiftleri kullanıldı. Taraflar, ölçümler arasında ışığın bile ulaşamayacağı kadar uzağa yerleştirildi; ölçüm seçimleri hızlı rastgele sayı üreteçleriyle yapıldı; dedektörler yeterince verimliydi. Böylece yerel gerçekliği kurtarabilecek açıkların başlıcaları aynı anda kapatıldı. Sonuç, yazarların hesabına göre, yerel gerçekliği çok küçük bir olasılıkla bile savunulamaz kılıyor (makalede 10 üzeri eksi 9 ve 10 üzeri eksi 7 mertebesinde p değerleri veriliyor). Bu deneydir ve kesindir; tartışmalı olan, bundan çıkan sonucun hangi yorumla anlatılacağıdır. İnsanı durduran, 'ölçülmeden önce de belirliydi' dediğimiz sezginin gerçekten sınandığı ve tutmadığı.

• Shor 1994 — Shor, Algorithms for quantum computation: discrete logarithms and factoring. Proc. 35th Annual Symposium on Foundations of Computer Science (FOCS 1994), 124–134; tam sürüm: SIAM J. Comput. 26 (1997) 1484–1509, arXiv:quant-ph/9508027
  Kısaca ne anlatıyor?

  Tam sayıları çarpanlarına ayırmak ve ayrık logaritma hesaplamak için kuantum bilgisayarda polinom zamanlı algoritmalar veren yazı.

  Yazının başlangıç sorusu, bilgisayarın evrensel bir hesap aygıtı olup olmadığıdır: klasik bir bilgisayar, fiziksel herhangi bir hesaplama aygıtını en çok çokterimli bir zaman kaybıyla benzetebilir mi? Kuantum mekaniği hesaba katıldığında bu belirsizdir. Yazı iki sorunu ele alır: tam sayıların çarpanlara ayrılması ve ayrık logaritmanın bulunması. İkisi de klasik bilgisayarda zor sayılır ve birçok şifreleme önerisinin temelidir.

• Shor 1995 — Shor, Scheme for reducing decoherence in quantum computer memory. Phys. Rev. A 52, R2493
  Kısaca ne anlatıyor?

  Kuantum bilgisayarlar bilgiyi süperpozisyon hâlinde tutar ve bu hâl çevreyle en küçük etkileşimde bozulur (dekoherans). Bu, uzun hesapları imkânsız kılar gibiydi. Shor, klasik hata düzeltme kodlarının kuantum benzerini önerdi: tek bir kuantum bitini birden fazla fiziksel bite yayarak, bir bitte oluşan bozulmayı bilgiyi okumadan algılamak ve düzeltmek. Fikir, bilginin kendisine bakmadan yalnızca 'hata var mı' sorusunu ölçmektir. Makale bu yolun, her bitin ayrı ayrı bozulduğu varsayımıyla işlediğini gösterir. Bu bir kuram ve yöntem önerisidir; sonraki yıllarda deneysel olarak denendi. Durduran şey, kuantum bilgisini kopyalayamayacağımız hâlde onu korumanın bir yolunun bulunmasıdır.

• Slusher 1985 — Slusher, Observation of squeezed states generated by four-wave mixing in an optical cavity. Phys. Rev. Lett. 55, 2409
  Kısaca ne anlatıyor?

  Boş uzayda bile ışığın alanı tam sakin değildir; kuantum kuramına göre her zaman küçük bir dalgalanma, 'boşluk gürültüsü' vardır. Soru şuydu: bu gürültünün altına inen bir ışık hâli yapılabilir mi? Slusher ve arkadaşları, bir optik boşluğun içinde sodyum atomlarıyla 'dört dalga karışımı' denen bir süreç kullandı. Bu süreçte ışık alanının bir yönü güçlendirilirken, onunla birlikte dik yönü bastırılır: tıpkı bir balonun bir yanını sıkınca öbür yanın şişmesi gibi (bir anlatım yardımı). Ölçüm, iki yönü ayrı ayrı okuyan bir düzenekle yapıldı ve bastırılan yöndeki gürültü, boşluğun olağan gürültüsünün altına düştü. Bu hâle 'sıkıştırılmış hâl' denir. Bu bir deney bulgusudur; yorum gerektirmez ama ilkenin sınırını gösterir: iki yönün gürültüsünün çarpımı bir alt sınırın altına inemez, tek biri inebilir.

• Spekkens 2007 — Spekkens, Evidence for the epistemic view of quantum states: A toy theory. Phys. Rev. A 75, 032110
  Kısaca ne anlatıyor?

  Spekkens bir oyuncak kuram kurdu: basit bir ilkeye dayanan, kuantum mekaniği olmayan ama onunla benzer davranışlar gösteren bir model. İlke şu: bir sistem hakkında en çok bilgiye sahip olsak bile, sorulabilecek soruların yarısı cevapsız kalır. Bu tek kuralla modelde kuantuma ait pek çok tuhaflık yeniden ortaya çıkar: ölçümlerin sıraya bağlı olması, girişim, bilinmeyen durumun kopyalanamaması, ışınlama ve diğerleri. Yazara göre bu denli çok benzerlik, kuantum durumlarının dünyanın hâli değil, eksik bilginin hâli olduğu görüşüne kanıt sayılabilir. Ama modelin yeniden üretemediği şeyler de vardır: Bell eşitsizliğinin ihlali ve Kochen-Specker teoremi. Yani bu bir kuram çalışmasıdır; benzerlik gösterir, kesin bir sonuç vermez. Durduran şey, 'bilmemenin' belirli bir kuralla yapılandığında ne kadar kuantum görünümü verebildiğidir.

• Steane 1996 — Steane, Multiple-particle interference and quantum error correction. Proceedings of the Royal Society A 452, 2551–2577
  Kısaca ne anlatıyor?

  Çok parçacıklı girişimi klasik kodlama kuramı ışığında ele alarak kuantum hata düzeltici kodları ve sınırlarını sunan yazı.

  Yazı iki şeyi birleştirir: klasik hata düzeltici kodların matematiği ve çok parçacıklı kuantum girişim. Yazar bu bağlantıyı kullanarak kuantum iletişim kanallarında ve kuantum bilgisayarlarda hata düzeltmenin nasıl yapılabileceğini açıklar ve sınırlarını değerlendirir.

• Susskind 1995 — Susskind, The world as a hologram. J. Math. Phys. 36, 6377
  Kısaca ne anlatıyor?

  Soru: kuantum kuramı ile kütleçekimini bir araya getirirsek, bir bölgede ne kadar bilgi saklanabilir? 't Hooft'un önerisine göre üç boyutlu dünya, bir sınır yüzeyine, yani iki boyutlu bir izdüşüme yazılmış bilgiyle tam olarak betimlenebilir; yüzeyin her çok küçük parçası yalnızca bir tane ayrık serbestlik derecesi taşır. Susskind makalede bu fikri özetliyor ve nasıl uygulanabileceğine dair ilk, gayriresmî bir tablo çiziyor. Bu tablonun bir sonucu, parçacıkların enerjileri çok yükseldiğinde boyca büyümesi gerekmesidir. Yazar ayrıca sicim kuramının bu fikrin gerçekleşmesi için olası bir aday olduğunu tartışır. Bu bir kuram makalesidir; deney yoktur ve fikir sonradan farklı biçimlerde geliştirilmiştir. Durduran yan, 'hacim' dediğimiz şeyin içerdiği bilginin, yüzeyinkini aşamayacağı düşüncesidir. Bunun gerçek evrende nasıl geçerli olduğu hâlâ açıktır.

• Tegmark 2003 — Tegmark, Parallel universes. Sci. Am. 288(5), 40 (arXiv:astro-ph/0302131)
  Kısaca ne anlatıyor?

  Tegmark, 'başka evrenler' fikrini tek bir spekülasyon olarak değil, fizikteki dört ayrı kuramın doğal sonucu olarak sıralar. Birinci basamakta uzay sonsuz büyüklükteyse, bizim görebildiğimiz bölgeyle aynı büyüklükte sonsuz sayıda bölge vardır ve bunların içinde bizimkine çok benzeyen, hatta aynı olan kopyalar bulunabilir. İkinci basamakta, şişme (enflasyon) kuramının bazı biçimlerinde uzayın başka bölgeleri farklı doğa sabitleriyle ve farklı parçacık takımlarıyla oluşmuş olabilir. Üçüncü basamak kuantum mekaniğinin 'çok dünyalar' okumasıdır; makale bu okumanın yeni bir şey eklemediğini, yalnızca aynı denklemlerin sonuçlarını kabul ettiğini söyler. Dördüncü basamakta ise farklı matematiksel yapıların farklı fizik denklemleri verdiği düşünülür. Yazar, bunların sınanabilirliğini tartışır ve olasılıkları nasıl sayacağımızı bilmediğimiz sürece (ölçü problemi) üst basamaklardan sınanabilir öngörü çıkmadığını açıkça kabul eder. İnsanı durduran şey, 'başka evren' sözünün burada bilim kurgu değil, denklemlerden çıkan bir ihtimal olarak ciddiye alınmasıdır; ama ihtimal ile kanıt arasındaki mesafe de makalede saklanmaz.

• Thomas 1926 — Thomas, The Motion of the Spinning Electron. Nature 117, 514
• Tonomura 1989 — Tonomura, Demonstration of single-electron buildup of an interference pattern. Am. J. Phys. 57, 117
  Kısaca ne anlatıyor?

  Elektron bir dalga gibi mi davranır, bir tanecik gibi mi? Bu makale, iki yarıktan geçen elektronlarla yapılan ünlü deneyin gerçekten yapılmış hâlini anlatıyor. Araştırmacılar bir elektron mikroskobuna iki yolu birleştiren ince bir tel (biprizma) ve gelen elektronları tek tek sayan bir algılayıcı yerleştirmişler. Elektronlar o kadar seyrek gönderilmiş ki aygıtta her an en çok bir elektron bulunuyor. Ekranda önce rastgele serpilmiş tek tek noktalar görünüyor; her nokta bir tanecik gibi, tek bir yere düşüyor. Ama binlerce nokta biriktikçe aralarında açık ve koyu şeritler beliriyor: dalgalara özgü girişim deseni. Bu deney kuramın bir yorumu değil, doğrudan gözlenen bir sonuçtur; insanı durduran, elektronun tek başına bile 'iki yoldan birden geçmiş gibi' bir iz bırakmasıdır. Bunun ne anlama geldiği ise yorum meselesi; deney yalnız deseni gösteriyor.

• Tsui 1982 — Tsui, Two-Dimensional Magnetotransport in the Extreme Quantum Limit. Physical Review Letters 48, 1559-1562
  Kısaca ne anlatıyor?

  Tsui, Störmer ve Gossard, çok temiz bir yarıiletken arayüzünde Hall direncinin kesirli basamaklar yaptığını gözlemledi.

  Deney, galyum arsenit ve alüminyum galyum arsenit katmanlarından yapılan bir yapıda, katmanların arasındaki arayüzde birikmiş iki boyutlu bir elektron gazı üzerinde yapıldı. Numune çok düşük sıcaklığa (1 kelvinin altında) soğutuldu ve çok güçlü manyetik alana yerleştirildi; başlıkta geçen "aşırı kuantum sınırı" bu rejimi anlatıyor: bütün elektronlar en düşük enerjili manyetik düzeye sığıyor.

  Bu özet, kaynağın kendi özetine ulaşamadığımız için yalnız kesin bildiğimiz genel bilgiyle yazıldı; kaynağa bakarak gözden geçirilmelidir.

• Uhlenbeck 1925 — Uhlenbeck, Ersetzung der Hypothese vom unmechanischen Zwang durch eine Forderung bezüglich des inneren Verhaltens jedes einzelnen Elektrons. Naturwissenschaften 13, 953-954 (Crossref kaydında yazar P. Ehrenfest olarak görünür; not Uhlenbeck ve Goudsmit'e atfedilir)
  Kısaca ne anlatıyor?

  Pauli'nin dördüncü kuantum sayısına fiziksel bir içerik olarak, elektronun içsel açısal momentuma ve manyetik momente sahip olduğunu öneren kısa not.

  Notun başlığı, Pauli'nin "mekanik olmayan zorlama" varsayımının yerine her elektronun iç davranışına dair bir koşul konmasını önerir. Yani soru, Pauli'nin dördüncü kuantum sayısının neye karşılık geldiğidir.

  Bu özet, kaynağın kendi özetine ulaşamadığımız için yalnız kesin bildiğimiz genel bilgiyle yazıldı; kaynağa bakarak gözden geçirilmelidir.

• von Klitzing 1980 — von Klitzing, New Method for High-Accuracy Determination of the Fine-Structure Constant Based on Quantized Hall Resistance. Physical Review Letters 45, 494-497
  Kısaca ne anlatıyor?

  von Klitzing ve arkadaşları, silisyum bir transistörde Hall direncinin basamaklar yaptığını ve bu basamakların ince yapı sabitinin ölçülebileceği kadar kesin olduğunu gösterdi.

  Makalenin başlığı yapılan işi söylüyor: ölçülen şey kuantize Hall direnci, kullanılan yarar ise ince yapı sabitinin yüksek duyarlıkla belirlenmesi. Deney, iki boyutlu elektron tabakası oluşturan bir silisyum alan etkili transistörde, düşük sıcaklık ve güçlü manyetik alan altında yapıldı.

  Bu özet, kaynağın kendi özetine ulaşamadığımız için yalnız kesin bildiğimiz genel bilgiyle yazıldı; kaynağa bakarak gözden geçirilmelidir.

• von Neumann 1932 — von Neumann, Mathematische Grundlagen der Quantenmechanik. Springer, Berlin (1932; yeniden basım 1996)
  Kısaca ne anlatıyor?

  Von Neumann, kuantum mekaniğini Hilbert uzayı üzerine sağlam bir matematiksel temele oturttu ve ölçüm sürecini kuramın içinde ilk kez ayrıntılı biçimde çözümledi (Mathematische Grundlagen der Quantenmechanik kitabı).

  Bu çalışma bir makale değil, bir kitaptır. Amacı, kuantum mekaniğini o güne dek kullanılan çeşitli hesap yöntemlerinden (matris, dalga) bağımsız, tek bir matematiksel çerçevede toplamaktır. Çerçeve, Hilbert uzayı denen bir vektör uzayıdır: durumlar bu uzaydaki vektörler, ölçülebilir nicelikler ise uzay üzerinde işleyen belirli operatörlerdir.

  Bu özet, kaynağın kendi özetine ulaşamadığımız için yalnız kesin bildiğimiz genel bilgiyle yazıldı; kaynağa bakarak gözden geçirilmelidir.

• Wehner 2018 — Wehner, Quantum internet: A vision for the road ahead. Science 362, eaam9288
  Kısaca ne anlatıyor?

  Kuantum internetin kademeli gelişim aşamalarını ve uygulamalarını anlatan Science vizyon makalesi.

  Bu makale bir ‘yol haritası’ niteliğinde yazılmıştır. Kuantum internet fikri, klasik internetteki uzun mesafeli iletişimi kuantum iletişimle desteklemektir; yani yeryüzündeki herhangi iki noktanın kuantum bilgi alışverişi yapabilmesi.

  Bu özet, kaynağın kendi özetine ulaşamadığımız için yalnız kesin bildiğimiz genel bilgiyle yazıldı; kaynağa bakarak gözden geçirilmelidir.

• Weinberg 1989 — Weinberg, The cosmological constant problem. Rev. Mod. Phys. 61, 1
  Kısaca ne anlatıyor?

  Boş uzayın bile bir enerjisi olabilir; buna kozmolojik sabit denir ve evrenin genişleme hızını etkiler. Gökbilimi gözlemleri bu değerin çok küçük olduğunu gösteriyor. Oysa parçacık fiziğinin kuramları, boşluktaki titreşimlerden beklenen enerjiyi hesaplayınca gözlenenden çok daha büyük bir sayı çıkarıyor; fark o kadar büyüktür ki birçok basamak ister. Weinberg bu makalede sorunun tarihini kısaca anlatır ve çözmek için ileri sürülen beş yaklaşımı gözden geçirir; hiçbiri o zaman için tam bir çözüm sayılmaz. Gözlem ve hesap kesin; açıklama ise yoktur ya da tartışmalıdır. İnsanı durduran şey, fizikteki en büyük sayısal uyumsuzluklardan birinin, iki iyi kurulmuş kuramın (kuantum alanlar ve genel görelilik) buluştuğu yerde çıkmasıdır.

• Wigner 1961 — Wigner, Remarks on the mind-body question. I. J. Good (ed.), The Scientist Speculates, Heinemann, Londra, 1961; yeniden basım: Philosophical Reflections and Syntheses, Springer 1995, s. 247-260
  Kısaca ne anlatıyor?

  Wigner, ölçümü gözlemcinin bilinciyle ilişkilendiren bir düşünce deneyi ('Wigner'ın arkadaşı') ve ona bağlı bir yorum önerdi.

  Wigner'ın yazısı, 'The Scientist Speculates' (Bilim İnsanı Tahmin Yürütüyor) adlı derlemede çıktı ve adı da yazının niteliğini söyler: bu bir deney değil, düşünce üzerine bir yazıdır. Wigner'ın sorusu, ölçüm sürecinin kuantum mekaniği içinde hangi noktada tek bir sonuçla bitmesi gerektiğidir.

  Bu özet, kaynağın kendi özetine ulaşamadığımız için yalnız kesin bildiğimiz genel bilgiyle yazıldı; kaynağa bakarak gözden geçirilmelidir.

• Wilson 1971 — Wilson, Renormalization Group and Critical Phenomena. I. Renormalization Group and the Kadanoff Scaling Picture. Physical Review B 4, 3174-3183
  Kısaca ne anlatıyor?

  Wilson, kritik olaylarda ölçek değişimini anlatan renormalizasyon grubunu Kadanoff'un ölçekleme resmiyle birleştirdi.

  Makale ilk bakışta alan kuramıyla değil, kritik olaylarla ilgilidir. Bir sıvı kritik noktasına yaklaştığında ya da bir mıknatıs Curie sıcaklığına geldiğinde, sistemin davranışı her ölçekte benzer görünmeye başlar ve ölçülen büyüklükler belirli üsler taşıyan kuvvet yasalarını izler. Kadanoff, bunu açıklamak için bir fikir önermişti: komşu spinleri bloklara toplayıp bloğu yeni bir "tek spin" gibi düşünmek.

  Bu özet, kaynağın kendi özetine ulaşamadığımız için yalnız kesin bildiğimiz genel bilgiyle yazıldı; kaynağa bakarak gözden geçirilmelidir.

• Wootters 1982 — Wootters, A single quantum cannot be cloned. Nature 299, 802
  Kısaca ne anlatıyor?

  Soru şuydu: bilinmeyen bir kuantum durumunu aynen çoğaltan bir makine yapılabilir mi? Wootters ve Zurek, kuantum kuramının denklemlerinin doğrusal olmasından yola çıkarak yapılamayacağını gösterdi. Yani bilmediğimiz bir durumun kusursuz bir ikinci nüshası kuramla çelişir. Bu kopyalanamama teoremi kuramsal bir sonuçtur; belli bir deneyin değil, kuramın yapısının sonucudur. Bilinen bir durumu yeniden hazırlamak ise mümkündür; yasak, bilinmeyen durumun kopyasına aittir. Elimizde makalenin kendi özeti yok; burada bilinen genel çerçeve verildi.

  Bu özet, kaynağın kendi özetine ulaşamadığımız için yalnız kesin bildiğimiz genel bilgiyle yazıldı; kaynağa bakarak gözden geçirilmelidir.

• Zurek 2003 — Zurek, Decoherence, einselection, and the quantum origins of the classical. Rev. Mod. Phys. 75, 715
  Kısaca ne anlatıyor?

  Kuantum kuramı atomların dünyasını anlatır, oysa bizim çevremizdeki masa ve kediler 'ya şu ya bu' durumlarda görünür; ikisi birden değil. Bu geçiş nasıl olur? Wojciech Zurek, bunun büyük ölçüde çevreyle etkileşimden geldiğini savunan çalışmaları derler. Çevre sistemi sürekli 'gözetler'; bu yüzden olasılıkların birlikte hesaba girdiği (süperpozisyon) hâllerin ince uyumu bozulur, buna dekoherans denir. Çevrenin bozmadığı birkaç kararlı hâl kalır ve bunlar klasik dünyada gördüğümüz durumlar gibi görünür; Zurek buna 'einselection' (çevrenin yaptığı seçme) diyor. Buradaki kuram ve hesap tartışmasızdır; asıl tartışma, bunun ölçümde tek bir sonucun neden çıktığını açıklayıp açıklamadığıdır. Yani makale klasik görünümün nasıl doğduğunu gösterir, ama 'tek sonuç' sorusunu herkes için kapatmaz.

• Zurek 2009 — Zurek, Quantum Darwinism. Nat. Phys. 5, 181
  Kısaca ne anlatıyor?

  Zurek'in Nature Physics'te yayımlanan, Quantum Darwinism fikrini bütün olarak anlatan derlemesi.

  Zurek, kuantum ölçüm problemini yeni bir açıdan ele alır: klasik dünyanın sağlamlığı, kırılgan bir kuantum durumunun çevrede çok sayıda kopya izi bırakmasından doğabilir. Makalenin özetine göre Quantum Darwinism, bir sistemin seçilmiş durumlarının çevrede çoğalan kayıtlarını anlatır. Bu kayıtlar sayesinde tek bir kuantum sisteminin kırılganlığı, o sisteme ilişkin korelasyonlar taşıyan çok sayıda kayıtta klasik bir dayanıklılığa dönüşür.

• SEP: The Nobel Prize in Physics 2022 (press release) — Nobel Committee, The Nobel Prize in Physics 2022 (press release). nobelprize.org
  Kısaca ne anlatıyor?

  2022 Nobel Fizik Ödülü, Alain Aspect, John Clauser ve Anton Zeilinger'e verildi. Üçü de dolanık fotonlarla deney yaptı: dolanıklık, iki parçacığın ayrı yerlerde olsalar bile sonuçlarının tek tek ele alınınca açıklanamayan biçimde bağlantılı çıkmasıdır. Deneyler, Bell eşitsizliğinin ihlal edildiğini gösterdi; yani sonuçlar, parçacıkların ölçümden önce belirli ve gizli özellikler taşıdığı türden yerel bir betimlemeyle bağdaşmadı. Ödül gerekçesi bu çalışmaların kuantum bilgi biliminin önünü açtığını da belirtir. Elimizde ödül duyurusunun kendi özeti yok; burada yalnız bilinen genel çerçeve verildi.

  Bu özet, kaynağın kendi özetine ulaşamadığımız için yalnız kesin bildiğimiz genel bilgiyle yazıldı; kaynağa bakarak gözden geçirilmelidir.

• SEP: Uncertainty Principle — SEP, Uncertainty Principle. Stanford Encyclopedia of Philosophy
  Kısaca ne anlatıyor?

  Bu, Stanford Felsefe Ansiklopedisi'ndeki belirsizlik ilkesi maddesidir; bir deney değil, konunun derli toplu bir tanıtımıdır. Klasik fizik, bir cismin her özelliğine aynı anda kesin bir değer verilebileceğini varsayar. Kuantum mekaniği ise bunu reddeder: bir parçacığın yeri ne kadar kesin söylenirse hızı (momentumu) o kadar belirsiz kalır, tersi de geçerlidir. Madde, bu ilkenin ilk ve basit söylenişini, sonradan gelen daha titiz biçimlerini ve felsefî tartışmalarda oynadığı rolü anlatır. Özellikle şu ayrım öne çıkar: ilke bir ölçümün bozucu etkisi midir, yoksa durumun kendisinin bir özelliği mi? Madde bu iki okumanın farklı ilişkilere dayandığını ve sonuçlarının ayrı olduğunu gösterir. Bu bir derleme kaynaktır; hükmü, kendi sözlerimizle değil, maddede anlatıldığı kadarıyla aktarırız.

• SEP: Bell's Theorem — SEP, Bell's Theorem. Stanford Encyclopedia of Philosophy
  Kısaca ne anlatıyor?

  Bell teoremi tek bir sonuç değil, bir sonuç ailesidir. Hepsi şöyle ilerler: 'yerel nedensellik' fikrinden (bir şeyi ancak yakınındaki etkiler etkiler) ve birkaç yan varsayımdan, uzakta yapılan ölçümlerin sonuçları arasındaki ilişkiler için bir sınır çıkarılır. Bu sınırlara Bell eşitsizlikleri denir. Kuantum kuramı bazı durumlarda bu sınırı aşan ilişkiler öngörür, deneyler de aşıldığını gösterir. Dolayısıyla yerel nedensellik fikrine dayanan ve yan varsayımları da kabul eden hiçbir kuram, kuantum öngörülerini üretemez. Bu ansiklopedi maddesi deney değil, kuram ve felsefe özetidir; varsayımlardan hangisinin bırakılacağı (yerellik mi, ölçüm özgürlüğü mü, başka bir şey mi) tartışmalıdır. İnsanı durduran, sonucun 'kuantum kuramı doğru mu' değil, 'hangi sezgimizden vazgeçeceğiz' sorusunu doğurması.

• SEP: Decoherence — SEP, Decoherence. Stanford Encyclopedia of Philosophy
  Kısaca ne anlatıyor?

  Kuantum fiziğinin en bilinen izlerinden biri girişimdir: çift yarıkta olduğu gibi, olasılıklar birbirini güçlendirir ya da siler. Ama gündelik dünyada böyle bir şey görmeyiz. Dekoherans (uyumsuzlaşma) kuramı, bir sistemin çevresiyle, mesela hava, ışık ya da ısıyla etkileşirken girişim izlerinin çok hızlı bir şekilde nasıl bastırıldığını inceler. Stanford Felsefe Ansiklopedisi maddesi bunu iki yönden anlatıyor: birincisi bu bastırmanın matematiği, ikincisi onun ölçüm problemi, zamanın yönü ve 'klasik dünya nasıl ortaya çıkıyor' sorusuyla ilgisi. Ne kesin: çevreyle etkileşimin girişimi pratikte yok ettiği, bu deneylerle de gösterildi. Ne tartışmalı: bunun ölçüm probleminin çözümü olup olmadığı. Çoğu yazar tek başına yetmediğini söyler, çünkü sonuç yine de 'hepsi birden' durumdur. Madde bu ayrımları yorum seçenekleriyle işliyor.

• SEP: Copenhagen Interpretation — SEP, Copenhagen Interpretation. Stanford Encyclopedia of Philosophy
  Kısaca ne anlatıyor?

  Bu, Stanford Felsefe Ansiklopedisi'nin Kopenhag yorumu maddesi; verilen metin yalnız girişten ibaret. Giriş, kuantum mekaniğini tarihin en başarılı kuramlarından biri sayıyor: deney sonuçlarını hesaplamaya ve ileri teknoloji kurmaya yarıyor. Ama aynı zamanda hayal gücümüzü zorlayan bir kuram; klasik fiziğin, Rönesans'tan beri sağduyunun parçası olmuş bazı ilkelerini çiğner görünüyor. Kopenhag yorumu, atom dünyasını anlamaya yönelik ilk genel girişim; kurucusu esas olarak Niels Bohr, ama Heisenberg ve Born da katkı verdi. Madde, Bohr ile Heisenberg'in matematiksel biçimciliği nasıl anlamak gerektiği konusunda hiçbir zaman tamamen anlaşmadığını, ikisinin de 'Kopenhag yorumu' terimini ortak ad olarak kullanmadığını belirtiyor. Terim, Bohr'un tamamlayıcılık fikrine karşı çıkanların sonradan koyduğu bir etiket. Girişin devamı elimizdeki metinde kesik; gerisini yazmıyoruz.

  Bu özet, kaynağın kendi özetine ulaşamadığımız için yalnız kesin bildiğimiz genel bilgiyle yazıldı; kaynağa bakarak gözden geçirilmelidir.

• SEP: Many-Worlds Interpretation — SEP, Many-Worlds Interpretation. Stanford Encyclopedia of Philosophy
  Kısaca ne anlatıyor?

  Kuantum kuramında ölçümde ne olduğu sorusunun yanıtlarından biri 'çok dünyalar yorumu'dur. Bu yoruma göre ölçüm sonucunda olasılıklardan biri seçilip diğerleri silinmez; her olasılık kendi dünyasında gerçekleşir ve bu dünyalar birbirinden bağımsız sürer. Yorum, kuramın denklemlerine eklenmiş bir 'çökme' kuralı koymaz ve ölçümdeki rastgeleliği ve uzaktan etkiyi ortadan kaldırmayı vaat eder. Bu bir deney değil, bir yorumdur; deneysel olarak diğer yorumlardan ayırt edilemediği için tartışmalıdır. Madde, yoruma yönelik itirazları ve savunmaları, olasılığın bu çerçevede ne anlama geldiği gibi zor soruları anlatır. (Bir ansiklopedi maddesidir; ayrıntı için kaynağa bakılmalı.)

• SEP: Bohmian Mechanics — SEP, Bohmian Mechanics. Stanford Encyclopedia of Philosophy
  Kısaca ne anlatıyor?

  Kuantum kuramı bir parçacığın nerede olacağını yalnız olasılıkla söyler. Bohm mekaniği (de Broglie-Bohm kuramı, 'pilot dalga') başka bir yol önerir: parçacığın her an gerçek bir konumu vardır ve dalga fonksiyonu bu parçacıklara kılavuzluk eder. Kural şöyle: dalga olağan kuantum denklemine göre evrilir, parçacıkların hızı ise dalgadan belirlenir. Bu durumda iki yarık deneyinde parçacık yarıklardan yalnız birinden geçer ve nereye düşeceği başlangıç konumu ile dalgaya göre belirlidir; olasılık ise başlangıç konumlarımızı bilmemekten gelir. Bu bir yorum (kuram çeşidi) olup olağan kuantum öngörüleriyle aynı sonuçları verir; yani deneyle ayırt edilemez. Bedeli: konumlar arasında anlık etkiler, yani yerel olmayan bir yapı. Bu madde, Stanford Felsefe Ansiklopedisi'nden bir tanıtımdır.

• SEP: Relational Quantum Mechanics — SEP, Relational Quantum Mechanics. Stanford Encyclopedia of Philosophy
  Kısaca ne anlatıyor?

  Bu, Stanford Felsefe Ansiklopedisi'ndeki ilişkisel kuantum mekaniği maddesidir; bir deney değil, bir yorumun tanıtımıdır. Yorum 1996'da ortaya atıldı ve son yıllarda ilgi gördü. Çıkış noktası şu: kuantum kuramındaki karışıklık, yeni bir denklem, yeni bir olgu ya da erişilmez bir gerçeklik eklenerek çözülmez; kuramın bize düşünce çerçevemizi köklü biçimde yenilemeyi önerdiği söylenir. Maddeye göre geleneksel anlatımdaki 'gözlemci' rolünü yalnızca büyük, klasik cisimler değil, her fiziksel sistem oynayabilir. Böylece bir özelliğin değeri, tek başına değil, hangi sisteme göre olduğuyla birlikte konuşulur. Bu bir yorum önerisidir; deneyle ayırt edilemez ve fizikçiler arasında kabul edilmiş değildir. Madde, bunun doğru olduğunu değil, ne dediğini anlatır.

• SEP: Quantum-Bayesian and Pragmatist Views of Quantum Theory — SEP, Quantum-Bayesian and Pragmatist Views of Quantum Theory. Stanford Encyclopedia of Philosophy
  Kısaca ne anlatıyor?

  Bu madde, kuantum kuramını dünyayı doğrudan anlatan bir tarif olarak değil, gözlemimizin, bilgimizin ya da dünyayla etkileşimimizin tarifi olarak okuyan görüşleri anlatıyor. Bu fikir 1920'lerden beri çeşitli biçimlerde dile getirilmiş. Maddenin odağı, daha yeni bir kol olan Kuantum-Bayesçilik ya da QBizm ve onun pragmatist düşünceden aldığı etkiler. QBizm'de bir kuantum durumu dünyanın kendisi değil, bir ölçüm yapan kişinin ölçümden ne beklediğini gösteren bir inançtır (bunu maddenin sunuşunun yorumu olarak yazıyoruz). Madde ayrıca bu görüşe gelen yaygın itirazları ele alıyor. Bu bir deney ya da kuram değil, yorum literatürünün özetidir ve tartışması sürmektedir. İnsanı durduran, bu görüşte 'ölçüm sonucu' ile 'öngörü yapan kişi' ayrılamaz hâle geliyor.

• SEP: Collapse Theories — SEP, Collapse Theories. Stanford Encyclopedia of Philosophy
  Kısaca ne anlatıyor?

  Kuantum mekaniği, bir sistemin ölçümden önce birkaç hâlin bileşimi olabileceğini söyler; ama ölçümde tek bir sonuç görürüz. 'Çökme kuramları' bunu, denklemi değiştirerek çözmeye çalışır: ölçüm ayrıca bir kural olmasın, çökme fizik yasasının içinde, kendiliğinden ve nesnel olarak olsun. Stanford Felsefe Ansiklopedisi maddesi bu yaklaşımı, kuantum mekaniğinin yarattığı genel sorunlar çerçevesinde anlatıyor: gözlemciden bağımsız bir dünya var mı, ona dair güvenilir bilgi edinebilir miyiz, bazı özellikler gerçekten cisimlere ait olabilir mi? Maddenin bir bölümü Ghirardi-Rimini-Weber gibi belli modelleri tartışıyor. Ne kesin: bu kuramlar şu an için kuantum mekaniğinden birkaç öngörüsüyle ayrılıyor ve deneylerle sınanmaya çalışılıyor. Ne tartışmalı: doğru olup olmadıkları, ve başka yorumlara göre üstünlükleri. Bu bir yorum haritasıdır, bir deney sonucu değil.

• SEP: Philosophical Issues in Quantum Theory — SEP, Philosophical Issues in Quantum Theory. Stanford Encyclopedia of Philosophy
  Kısaca ne anlatıyor?

  Bu, Stanford Felsefe Ansiklopedisi'nde kuantum kuramının doğurduğu felsefi sorunlara genel bir bakış sunan madde. Verilen metin yalnız tek cümlelik tanıtım: yazı, kuramın ortaya çıkardığı felsefi meselelerin bir haritası olarak tasarlanmış ve ansiklopedideki daha derin maddelere yol göstermeyi amaçlıyor. Maddenin ayrıntılı içeriğini, hangi sorunları saydığını ya da hangi görüşü tuttuğunu elimizdeki metinden bilmiyoruz; bu yüzden yazmıyoruz. Bu bir deney ya da kuram değil, bir yönlendirme kaynağı; ikinci el bir derleme sayılır. Bizim için değeri, kuantum kuramında yorum sorularının felsefe literatüründe bir yeri olduğunu göstermesi.

  Bu özet, kaynağın kendi özetine ulaşamadığımız için yalnız kesin bildiğimiz genel bilgiyle yazıldı; kaynağa bakarak gözden geçirilmelidir.

• SEP: Quantum Entanglement and Information — SEP, Quantum Entanglement and Information. Stanford Encyclopedia of Philosophy
  Kısaca ne anlatıyor?

  İki kuantum sistemi öyle ilişkili olabilir ki ayrı ayrı tarif edilemez, ancak bir bütün olarak tarif edilir: dolanıklık. Bu madde dolanıklığın klasik dünyada karşılığı olmayan ilişkileri doğurduğunu, ölçülebildiğini, dönüştürülebildiğini ve arıtılabildiğini; bir tür kaynak gibi kullanılabildiğini anlatır. Dolanık çiftler, klasik sistemlerle yapılamayan hesaplama ve şifreleme işlerinde kullanılır. Ayrıca bilgi kuramıyla ilişkisi ve dolanıklığın neye işaret ettiğine dair tartışmalar ele alınır. Bu bir ansiklopedi maddesidir: deney sonuçlarını, kuramı ve yorumları ayırarak sunar. Durduran yan, uzakta olan iki şey arasında ortak bir bütünlüğün bulunması ve bunun nasıl okunacağına dair kesin bir uzlaşının olmamasıdır.

• SEP: Quantum Field Theory — SEP, Quantum Field Theory. Stanford Encyclopedia of Philosophy
  Kısaca ne anlatıyor?

  Bu, Stanford Felsefe Ansiklopedisi'ndeki kuantum alan kuramı maddesidir; bir deney değil, kuramın ve felsefî sorularının tanıtımıdır. Kuantum alan kuramı, bugünkü yüksek enerji fiziğinin, yani parçacık fiziğinin, kavramsal ve matematiksel çerçevesidir; yoğun madde fiziği gibi başka alanlarda da kullanılır. Kabaca, kuantum mekaniğinin parçacıklardan alanlara geçmiş hâlidir: sonsuz sayıda serbestlik derecesi olan sistemler. Madde, kuramın ciddiye alınırsa verdiği dünya resminin, klasik parçacık ve alan anlayışıyla, hatta kuantum mekaniğinin bazı yönleriyle bile uyuşmadığını vurgular. Bunun içinde 'parçacık' kavramının kendisinin sorunlu olması da var. Madde ayrıca kuramın bugünkü konumunu, öteki kuramlar arasındaki yerini anlatır. Bu bir derleme kaynaktır, yani yorum kesin hüküm gibi okunmamalıdır.

• SEP: Identity and Individuality in Quantum Theory — SEP, Identity and Individuality in Quantum Theory. Stanford Encyclopedia of Philosophy
  Kısaca ne anlatıyor?

  Soru: kuantum fiziği, parçacıkları ayrı ayrı 'şu' ya da 'bu' diyebileceğimiz bireyler olarak anlamaya izin veriyor mu? Maddeye göre kuantum kuramının kurulduğu dönemde yaygınlaşan 'kabul edilen görüş', temel parçacıkların bu anlamda birey sayılamayacağını söylüyor. Bunun üzerine bireyleri sayamayan, 'özdeşlik' kavramını başka kuran özel mantıksal sistemler geliştirilmiş. Öte yandan, kuantum fiziğinin yine de bireylerden söz eden bir metafizikle bağdaşabileceği de savunulmuş; yalnız bu durumda bu bireyler birbirinden öyle ayırt edilemez ki Leibniz'in 'ayırt edilemeyenlerin özdeşliği' ilkesi çiğnenmiş oluyor. Bu iddia da itiraza uğramış. Madde deney değil, felsefî bir inceleme; sonuçlar kesin değil, tartışmalıdır. İnsanı durduran, iki elektronun 'hangisi hangisi' sorusunun anlamını yitirebilmesi.

• SEP: Being and Becoming in Modern Physics — SEP, Being and Becoming in Modern Physics. Stanford Encyclopedia of Philosophy
  Kısaca ne anlatıyor?

  Zaman gerçek mi, akıyor mu, geçmiş ve gelecek şimdi kadar var mı? Bu sorular iki bin yıldan fazladır tartışılıyor ve çözüm yok. Stanford Felsefe Ansiklopedisi maddesi, modern fiziğin bu eski soruları keskinleştiren araçlar verdiğini söylüyor ve odağı bunun üzerine koyuyor. Örnek soru: özel görelilik, zamanın akışının olmadığını ya da geleceğin de şimdi kadar gerçek olduğunu mu gösteriyor? Görelilikte 'aynı an' bakan kişiye göre değişebildiği için herkesin ortak bir 'şimdi'si yok gibi görünüyor; bundan neyin çıkacağı tartışmalı. Ne kesin: görelilik denklemleri ve zaman uzamasının ölçümleri. Ne tartışmalı: bunların metafiziğe, yani zamanın akıp akmadığına dair ne söylediği. Madde bu iki alanı bilinçli olarak ayırarak ilerliyor ve farklı filozofların argümanlarını sıralıyor.

• SEP: The Kochen-Specker Theorem — SEP, The Kochen-Specker Theorem. Stanford Encyclopedia of Philosophy
  Kısaca ne anlatıyor?

  Kochen-Specker teoremi, kuantum mekaniğine dair belirli bir tür 'gizli değişken' yorumunun imkânsız olduğunu gösterir. Gizli değişken fikri şudur: ölçüm yapılmadan önce de her ölçülebilir niceliğin belirli bir değeri vardır ve ölçüm sadece onu ortaya çıkarır. Teorem, üç ya da daha fazla boyutlu sistemlerde, bütün niceliklere aynı anda ve ölçüm biçiminden bağımsız olarak değer vermeye çalışırsanız, kuantum kuramının kurallarıyla çelişkiye düştüğünüzü gösterir. Bu matematiksel bir sonuçtur, deney değildir, ama bazı yönleri sonradan deneylerle de sınanmıştır. Önemli bir ayrıntı: teorem 'bağlam' kavramını öne çıkarır, yani bir niceliğin değerinin, onunla birlikte hangi öbür ölçümlerin yapıldığına bağlı olabilmesini. Bu madde teoremi farklı derinliklerde anlatır; ayrıntılı kanıtlar ek belgelerde bulunur. Durduran şey, 'ölçüm sadece var olanı okur' sezgisinin bu biçimiyle korunamamasıdır.

• SEP: Quantum Gravity — SEP, Quantum Gravity. Stanford Encyclopedia of Philosophy
  Kısaca ne anlatıyor?

  Genel görelilik kütleçekimini uzay-zamanın eğriliği olarak anlatır; kuantum kuramı ise öteki bütün kuvvetleri. Kuantum kütleçekimi, ikisini birden kapsayacak bir kuram arayışıdır ve yüz yılı aşkın süredir 'yapım aşamasında'dır. Beklenen, uzay-zamanın çok küçük ölçekte (Planck ölçeği) nasıl göründüğünü anlatmasıdır; ancak o ölçek deneylerimizden çok uzaktır ve bu yüzden önerilerin deneyle sınanması zordur, bazı yeni yaklaşımlar bu durumu değiştirebilir. Çoğu önerilerde kütleçekim alanı da nicemlenir. Madde, farklı yaklaşımları ve bunların felsefî sorularını, örneğin zamanın ve uzayın temel olup olmadığını anlatır. Bu bir kuram arayışıdır; kesinleşmiş bir sonuç yoktur.

• SEP: Ibn 'Arabi — SEP, Ibn 'Arabi. Stanford Encyclopedia of Philosophy
  Kısaca ne anlatıyor?

  SEP maddesine göre İbn Arabî (1165-1240) Murcia'da doğdu, Mekke'ye gittikten sonra Şam'a yerleşti ve orada öldü; madde onun yazılarının yalnız tasavvufu değil Kur'ân tefsirinden fıkha, kelâmdan felsefeye bütün İslâmî ilimleri kapsadığını söyler. Yöntemi anlatırken tahkîk kavramını merkeze koyar: madde, tahkîki taklîdin karşıtı olarak, her şeye hakkını vermek ve gerçeği kendi içinde gerçekleştirmek diye aktarır (Chittick'e dayanarak). Ontoloji bölümünde maddenin aktardığına göre varlık Hak'tır, mutlak (kayıtsız) varlık sınırlı varlık olarak kendini gösterir ve Hak aynı anda hem tenzih hem teşbih ile bilinir. Hayal bölümünde, maddeye göre (Corbin'i anarak) akıl ayırır ve sınırlar, hayal ise Hak'ın tecellîsini görür; gönlün iki gözü bunlardır. Berzah için madde, iki şeyi hem ayıran hem birleştiren ve kendi iki yüzü olmayan şey diye bir tarif verir ve en büyük berzahı mutlak hayâlle özdeşler. A'yân-ı sâbite, ta'ayyun (Kûnevî ile yaygınlaşan terim) ve insan-ı kâmil de maddede ayrı başlıklarla, çoğunlukla İbn Arabî'nin kendi metinlerinden çeviri alıntılarla anlatılır. Madde Stanford Encyclopedia of Philosophy'nin hakemli bir maddesidir, ilk yayını 2008, esaslı revizyonu Aralık 2025'tir; bu yüzden güncel akademik literatürün özeti olarak okunabilir. Maddenin kendi uyarılarına göre İbn Arabî'ye atfedilen vahdet-i vücûd ifadesini kendisi hiç kullanmamıştır ve bu kalıp sonradan, ilk olarak İbn Teymiyye'nin eleştirisiyle ona yapıştırılmıştır; madde ayrıca bazı çalışmaların onu fizikteki ya da Batı felsefesindeki eğilimlerin öncüsü gibi okuduğunu anar ve bu tür modern mercekler ile perenyalist okumaların geçerliliğini sorgulayan çalışmaların da bulunduğunu belirtir.